7. Sınıf Fen Bilimleri: Uzay Çağı Yazılıya Hazırlık

Roketlerden uzay teleskoplarına, uzay çöpünden yıldızların doğumuna ve galaksilere kadar uzay çağını birlikte tekrar edelim. Özeti oku, sonra soruları çözerek kendini dene.

Yazılı öncesi konu özeti

Uzay teknolojileri

Roketler; uyduları, sondaları ve astronotları uzaya taşıyan fırlatma araçlarıdır. Dünya’nın çekiminden kurtulmak için çok büyük itme kuvveti üretirler.
Yapay uydular Dünya’nın çevresinde dolanır; haberleşme, hava durumu tahmini, yer gözlemi ve konum belirleme gibi farklı görevler üstlenir.
Uzay sondaları insansız araçlardır; gezegen, uydu ve kuyruklu yıldız gibi gök cisimlerine gönderilip yakından veri toplar.
Uluslararası Uzay İstasyonu, Dünya’nın çevresinde dolanan ve astronotların aylarca kalıp deney yapabildiği bir uzay laboratuvarıdır.
Türksat uyduları televizyon, internet ve haberleşme hizmeti veren haberleşme uydularıdır; Göktürk uyduları ise Dünya’nın ayrıntılı görüntülerini çeken yer gözlem uydularıdır.

Uzay gözlem araçları

Teleskoplar, uzaktaki gök cisimlerini daha büyük ve net görmemizi sağlar. Galileo, teleskobu gökyüzünü gözlemek için kullanan ilk bilim insanlarındandır.
Mercekli teleskoplar ışığı merceklerle, aynalı teleskoplar ise ışığı aynalarla toplar.
Yer teleskopları genellikle şehir ışıklarından uzak, yüksek ve havası açık yerlerdeki gözlemevlerine kurulur.
Uzay teleskopları (Hubble, James Webb gibi) atmosferin dışında çalıştığı için hava katmanının görüntüyü bozmasından etkilenmez.
Radyo teleskoplar gök cisimlerinden gelen radyo dalgalarını toplar; gündüz ve bulutlu havada da gözlem yapabilir.
Bir gözlem aracının modeli, aracın yapısını ve çalışmasını basitleştirerek gösterir; yeni bilgilerle geliştirilebilir.

Uzay araştırmalarının yol açabileceği problemler

Görevini tamamlamış uydular, roket parçaları ve çarpışmalardan kalan küçük parçalar uzay çöpünü oluşturur ve Dünya’nın çevresinde dolanmaya devam eder.
Çok hızlı hareket eden küçük bir çöp parçası bile çalışan bir uyduya ya da uzay istasyonuna çarparsa ciddi hasar verebilir.
Gereksiz ve yanlış yönlendirilmiş yapay ışıkların gökyüzünü aydınlatmasına ışık kirliliği denir; ışık kirliliği yıldızların gözlenmesini zorlaştırır.
Çözüm önerileri: görevi biten uyduları yörüngeden çıkarmak, çöplerin yerini izleyerek çarpışmaları önceden tahmin etmek, ülkeler arasında ortak kurallar belirlemek ve tekrar kullanılabilen roketler geliştirmek.
Işık kirliliğini azaltmak için ışığı yalnızca aşağıya yönlendiren aydınlatmalar kullanılabilir ve gereksiz ışıklar kapatılabilir.

Yıldızların yaşamı

Yıldızlar, bulutsu (nebula) denilen dev gaz ve toz bulutlarında oluşur.
Yıldızlar yaşamlarının büyük bölümünde merkezlerindeki hidrojeni helyuma dönüştürerek ışık ve ısı üretir.
Yakıtı azalan Güneş benzeri bir yıldız şişerek kırmızı deve dönüşür, dış katmanlarını uzaya bırakır ve geriye beyaz cüce kalır.
Çok büyük kütleli yıldızlar süper dev olur ve süpernova patlamasıyla sona erer; geriye nötron yıldızı ya da kara delik kalır.
Bir yıldızın nasıl yaşayıp nasıl sona ereceğini en çok kütlesi belirler; kütlesi büyük olan yıldızlar yakıtını daha hızlı tüketir ve daha kısa yaşar.
Yıldızın rengi yüzey sıcaklığı hakkında bilgi verir: mavi yıldızlar en sıcak, kırmızı yıldızlar en soğuktur. Güneş sarı renkli bir yıldızdır.

Yıldız, galaksi ve evren

Yıldız, kendi ışığını ve ısısını üreten gök cismidir. Galaksi ise milyarlarca yıldız ile gaz ve tozdan oluşan, kütle çekimiyle bir arada duran dev sistemdir.
Güneş Sistemi, sarmal yapıdaki Samanyolu Galaksisi’nin içinde yer alır. Andromeda, Samanyolu’na en yakın büyük galaksilerdendir.
Evren; bütün galaksileri, yıldızları, gezegenleri, maddeyi ve enerjiyi içine alan en büyük bütündür.
Işık yılı, ışığın boşlukta bir yılda aldığı yoldur; zaman değil uzunluk birimidir.
Takımyıldız, gökyüzünde bir şekil oluşturuyormuş gibi görünen yıldız grubudur (Büyükayı, Küçükayı gibi). Bu yıldızlar Dünya’dan çok farklı uzaklıklarda olabilir.

Bu ünitenin kazanımları (5)

FB.7.1.1 Uzay araştırmaları için geliştirilen teknolojileri karşılaştırabilme
FB.7.1.2 Uzay gözlem araçları ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
FB.7.1.3 Uzay araştırmalarının yol açabileceği problemleri çözebilme
FB.7.1.4 Yıldızların yaşamını açıklayarak yapılandırabilme
FB.7.1.5 Yıldız, galaksi ve evren kavramlarını açıklayarak yapılandırabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Roket: Uyduları, sondaları ve astronotları uzaya taşıyan fırlatma aracı.
Yapay uydu: Bir gök cisminin çevresinde dolanan, insan yapımı araç.
Uzay sondası: Gök cisimlerini yakından incelemek için gönderilen insansız uzay aracı.
Teleskop: Uzaktaki gök cisimlerini daha büyük ve net görmeyi sağlayan gözlem aracı.
Uzay çöpü: Görevini bitirmiş uydular, roket parçaları ve çarpışmalardan kalan, yörüngede dolanan parçalar.
Bulutsu (nebula): Yıldızların oluştuğu dev gaz ve toz bulutu.
Süpernova: Çok büyük kütleli bir yıldızın yaşamının sonunda gerçekleşen şiddetli patlama.
Galaksi: Milyarlarca yıldız ile gaz ve tozdan oluşan dev yıldız sistemi.
Işık yılı: Işığın boşlukta bir yılda aldığı yol; bir uzunluk birimi.
Evren: Tüm galaksileri, maddeyi ve enerjiyi içine alan en büyük bütün.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Bir gezegene ya da kuyruklu yıldıza gönderilip onu yakından inceleyen insansız uzay aracına ne ad verilir?

2Klasik

Yıldızların oluştuğu dev gaz ve toz bulutuna ne ad verilir?

3Klasik

Uzay teleskoplarının, yer teleskoplarına göre daha net görüntü elde etmesinin nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

4Açık uçlu

Uzay çöpünün yol açabileceği iki problemi yazınız ve bu problemlere yönelik iki çözüm önerisi geliştiriniz.

Cevabın

5Açık uçlu

Güneş ile kütlesi Güneş’in kat kat fazlası olan bir yıldızın yaşamlarının nasıl sona ereceğini karşılaştırınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Güneş Sistemi, Galaksisi’nin içinde yer alır. Bu galaksi, kollara sahip bir yapıdadır.

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Işık yılı bir birimidir ve ışığın boşlukta bir yılda aldığı ifade eder.

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Yapay uydular yalnızca televizyon yayını için kullanılır.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Güneş, yaşamının sonunda süpernova olarak patlayacak ve kara deliğe dönüşecektir.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Bir takımyıldızı oluşturan yıldızlar gökyüzünde yan yana görünse de Dünya’dan çok farklı uzaklıklarda olabilir.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Radyo teleskoplar, gök cisimlerinden gelen radyo dalgalarını toplayarak gözlem yapar.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Uzay teknolojilerini görevleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda dört yıldızın renkleri ve yaklaşık yüzey sıcaklıkları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Yıldızların rengi ve yüzey sıcaklığı
Yıldız	Renk	Yüzey sıcaklığı (°C, yaklaşık)
K	Mavi	25 000
L	Beyaz	9 500
M	Sarı	5 500
N	Kırmızı	3 000

AKırmızı renkli yıldızlar en sıcak yıldızlardır.BYıldızın rengi maviden kırmızıya doğru değiştikçe yüzey sıcaklığı azalmaktadır.CM yıldızı, L yıldızından daha sıcaktır.DYıldızların rengi ile yüzey sıcaklığı arasında bir ilişki yoktur.

14Yorumlama

Grafikte, açık ve aysız bir gecede farklı yerlerde çıplak gözle sayılabilen yaklaşık yıldız sayıları verilmiştir. Grafiğe göre hangi sonuca ulaşılabilir?

Çıplak gözle görülebilen yıldız sayısı

Gözlem yeri	Yıldız sayısı (yaklaşık)
Şehir merkezi	40
Şehir kenarı	250
Köy	1200
Dağdaki gözlemevi	2500

AŞehir merkezinde gökyüzünde daha az yıldız vardır.BYapay ışık arttıkça gözlenebilen yıldız sayısı azalır.CGözlemevleri en iyi gözlemi şehir merkezinde yapar.DYıldız sayısı yalnızca gözlemcinin görme yeteneğine bağlıdır.

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

Bir öğrenci ışık kirliliğinin gözleme etkisini incelemek için aşağıdaki model deneyi yapıyor ve her düzenekte görebildiği delik (yıldız) sayısını kaydediyor. Bu deneyin bağımsız değişkeni hangisidir?

Işık kirliliği modeli

I. düzenek

⬛ İğneyle 50 delik açılmış siyah karton
🔦 Kartonun arkasında aynı el feneri
💡 Odadaki lambalar kapalı

II. düzenek

⬛ İğneyle 50 delik açılmış siyah karton
🔦 Kartonun arkasında aynı el feneri
💡 Odada 1 lamba açık

III. düzenek

⬛ İğneyle 50 delik açılmış siyah karton
🔦 Kartonun arkasında aynı el feneri
💡 Odada 3 lamba açık

Öğrenci kartona her seferinde aynı uzaklıktan bakıyor.

AKartondaki delik sayısıBGörülebilen delik sayısıCOdada açık olan lamba sayısıDFenerin kartona uzaklığı

16Deney

İki ince kenarlı mercek ve iç içe geçen iki karton boruyla basit bir teleskop modeli yapılacaktır. Adımları doğru sıraya koyun.

1İnce boruyu, mercekler dışta kalacak şekilde kalın borunun içine geçir.
2Büyük merceği kalın karton borunun bir ucuna yapıştır.
3Uzaktaki bir binaya bakarken boruları ileri geri kaydırarak görüntüyü netleştir.
4Küçük merceği (göz merceğini) ince karton borunun bir ucuna yapıştır.
5Gözlemini kaydet ve modelini gerçek bir mercekli teleskopla karşılaştır.

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisinde yapılar büyükten küçüğe doğru doğru sıralanmıştır?

ASamanyolu Galaksisi > Evren > Güneş Sistemi > DünyaBEvren > Samanyolu Galaksisi > Güneş Sistemi > DünyaCEvren > Güneş Sistemi > Samanyolu Galaksisi > DünyaDGüneş Sistemi > Samanyolu Galaksisi > Dünya > Evren

18Çoktan seçmeli

Türksat uydularının temel görevi aşağıdakilerden hangisidir?

ATelevizyon, internet ve haberleşme sinyallerini geniş bir bölgeye ulaştırmakBBaşka gezegenlere iniş yapıp toprak örneği toplamakCAstronotların uzun süre kalacağı bir laboratuvar olmakDUyduları Dünya’dan uzaya fırlatmak

Sıralama

19Sıralama

Güneş benzeri bir yıldızın yaşam evrelerini baştan sona doğru sıralayın.

1Şişip büyüyen kırmızı dev
2Geriye kalan beyaz cüce
3Hidrojeni helyuma dönüştürerek ışık saçan yıldız
4Gaz ve toz bulutu (bulutsu)

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Bir gezegene ya da kuyruklu yıldıza gönderilip onu yakından inceleyen insansız uzay aracına ne ad verilir?	Uzay sondası Uzay sondaları insansız araçlardır; gök cisimlerine yaklaşarak fotoğraf ve veri toplar, bu bilgileri Dünya’ya gönderir.
2	Yıldızların oluştuğu dev gaz ve toz bulutuna ne ad verilir?	Bulutsu (nebula) Yıldızlar, bulutsu adı verilen gaz ve toz bulutlarında maddenin kütle çekimiyle toplanması sonucu oluşur.
3	Uzay teleskoplarının, yer teleskoplarına göre daha net görüntü elde etmesinin nedenini açıklayınız.	Uzay teleskopları atmosferin dışında çalıştığı için gök cisimlerinden gelen ışık hava katmanından geçmez. Böylece bulut, toz ve hava hareketlerinin görüntüyü bozması ya da titretmesi gibi sorunlar yaşanmaz. Yer teleskoplarında ise atmosfer ışığın bir kısmını engeller ve görüntünün netliğini azaltır. Atmosferdeki hava hareketleri, bulut ve toz ışığı saptırır ve engeller. Atmosferin dışındaki teleskop bu etkilerden kurtulur.
4	Uzay çöpünün yol açabileceği iki problemi yazınız ve bu problemlere yönelik iki çözüm önerisi geliştiriniz.	Uzay çöpü çalışan uydulara ve uzay istasyonuna çarparak onlara zarar verebilir; ayrıca çarpışmalarla daha fazla parça oluşur ve yörüngeler giderek daha tehlikeli hâle gelir. Çözüm olarak görevi biten uydular yörüngeden çıkarılabilir ve çöplerin yeri sürekli izlenerek çarpışmalar önceden tahmin edilebilir. Ülkeler uzaya bırakılan parçaları azaltmak için ortak kurallar da belirleyebilir. Uzay çöpü çok hızlı hareket ettiği için küçük parçalar bile tehlikelidir. Çözümler çöp oluşumunu azaltmaya ve çarpışma riskini yönetmeye yöneliktir.
5	Güneş ile kütlesi Güneş’in kat kat fazlası olan bir yıldızın yaşamlarının nasıl sona ereceğini karşılaştırınız.	Güneş, yakıtı azaldığında şişerek kırmızı dev olacak, dış katmanlarını uzaya bırakacak ve geriye beyaz cüce kalacaktır. Çok büyük kütleli yıldız ise süper dev evresinden sonra süpernova olarak patlar; geriye nötron yıldızı ya da kara delik kalır. Aradaki farkı yıldızın kütlesi belirler. Yıldızların yaşam yolunu kütleleri belirler. Güneş gibi yıldızlar sakin bir şekilde beyaz cüceye dönüşür; çok büyük kütleli yıldızlar ise patlayarak sona erer.
6	Güneş Sistemi, …… Galaksisi’nin içinde yer alır. Bu galaksi, kollara sahip …… bir yapıdadır.	Samanyolu · sarmal Güneş Sistemi, sarmal kollara sahip Samanyolu Galaksisi’nin bir parçasıdır. Andromeda ise komşu bir galaksidir.
7	Işık yılı bir …… birimidir ve ışığın boşlukta bir yılda aldığı …… ifade eder.	uzunluk · yolu Adında “yıl” geçse de ışık yılı bir zaman birimi değildir; ışığın bir yılda gittiği uzaklığı, yani bir uzunluğu gösterir.
8	Yapay uydular yalnızca televizyon yayını için kullanılır.	Yanlış. Doğrusu: Yapay uydular haberleşme, hava durumu tahmini, yer gözlemi ve konum belirleme gibi pek çok amaçla kullanılır. Örneğin Türksat uyduları haberleşme, Göktürk uyduları ise yer gözlemi için kullanılır. Uyduların görevleri çeşitlidir.
9	Güneş, yaşamının sonunda süpernova olarak patlayacak ve kara deliğe dönüşecektir.	Yanlış. Doğrusu: Güneş, yaşamının sonunda kırmızı dev olacak ve geriye beyaz cüce kalacaktır. Süpernova ve kara delik, Güneş’ten çok daha büyük kütleli yıldızların sonudur. Güneş bunun için yeterli kütleye sahip değildir.
10	Bir takımyıldızı oluşturan yıldızlar gökyüzünde yan yana görünse de Dünya’dan çok farklı uzaklıklarda olabilir.	Doğru Takımyıldızlar, Dünya’dan bakıldığında oluşan görünür şekillerdir. Bu yıldızlar uzayda birbirine yakın olmak zorunda değildir.
11	Radyo teleskoplar, gök cisimlerinden gelen radyo dalgalarını toplayarak gözlem yapar.	Doğru Gök cisimleri yalnızca görünür ışık değil, radyo dalgaları da yayar. Radyo teleskoplar bu dalgaları büyük çanaklarla toplar.
12	Uzay teknolojilerini görevleriyle eşleştirin.	Roket → Uyduları ve araçları uzaya fırlatır.; Yapay uydu → Dünya’nın çevresinde dolanarak haberleşme ve gözlem yapar.; Uzay sondası → Gök cisimlerine giderek onları yakından inceler.; Uzay istasyonu → Astronotların uzun süre kalıp deney yaptığı laboratuvardır.; Uzay teleskobu → Atmosferin dışından gök cisimlerini gözler. Her uzay teknolojisi farklı bir ihtiyaç için geliştirilmiştir: taşımak, dolanarak hizmet vermek, yakından incelemek, uzayda yaşamak ve uzaktan gözlemek.
13	Tabloda dört yıldızın renkleri ve yaklaşık yüzey sıcaklıkları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?	B) Yıldızın rengi maviden kırmızıya doğru değiştikçe yüzey sıcaklığı azalmaktadır. Tabloda sıcaklık mavi yıldızdan (25 000 °C) kırmızı yıldıza (3 000 °C) doğru azalıyor. Bu yüzden renk, yüzey sıcaklığı hakkında bilgi verir.
14	Grafikte, açık ve aysız bir gecede farklı yerlerde çıplak gözle sayılabilen yaklaşık yıldız sayıları verilmiştir. Grafiğe göre hangi sonuca ulaşılabilir?	B) Yapay ışık arttıkça gözlenebilen yıldız sayısı azalır. Yıldızlar her yerde aynıdır; şehirde daha az görülmesinin nedeni ışık kirliliğidir. Bu yüzden gözlemevleri şehir ışıklarından uzak yerlere kurulur.
15	Bir öğrenci ışık kirliliğinin gözleme etkisini incelemek için aşağıdaki model deneyi yapıyor ve her düzenekte görebildiği delik (yıldız) sayısını kaydediyor. Bu deneyin bağımsız değişkeni hangisidir?	C) Odada açık olan lamba sayısı Deneyde bilerek değiştirilen etken odadaki ışık miktarıdır (bağımsız değişken). Görülen delik sayısı ölçülen sonuçtur (bağımlı değişken); delik sayısı ve fener uzaklığı sabit tutulur.
16	İki ince kenarlı mercek ve iç içe geçen iki karton boruyla basit bir teleskop modeli yapılacaktır. Adımları doğru sıraya koyun.	1. Büyük merceği kalın karton borunun bir ucuna yapıştır. 2. Küçük merceği (göz merceğini) ince karton borunun bir ucuna yapıştır. 3. İnce boruyu, mercekler dışta kalacak şekilde kalın borunun içine geçir. 4. Uzaktaki bir binaya bakarken boruları ileri geri kaydırarak görüntüyü netleştir. 5. Gözlemini kaydet ve modelini gerçek bir mercekli teleskopla karşılaştır. Model önce parçalar hazırlanarak kurulur, sonra mercekler arasındaki uzaklık ayarlanarak netleştirilir. Güvenlik için teleskop modeliyle asla Güneş’e bakılmamalıdır.
17	Aşağıdakilerden hangisinde yapılar büyükten küçüğe doğru doğru sıralanmıştır?	B) Evren > Samanyolu Galaksisi > Güneş Sistemi > Dünya Evren her şeyi kapsar. Samanyolu evrendeki galaksilerden biridir, Güneş Sistemi Samanyolu’nun içinde, Dünya da Güneş Sistemi’nin içindedir.
18	Türksat uydularının temel görevi aşağıdakilerden hangisidir?	A) Televizyon, internet ve haberleşme sinyallerini geniş bir bölgeye ulaştırmak Türksat uyduları haberleşme uydularıdır. Gezegene iniş keşif araçlarının, laboratuvar uzay istasyonunun, fırlatma ise roketlerin görevidir.
19	Güneş benzeri bir yıldızın yaşam evrelerini baştan sona doğru sıralayın.	1. Gaz ve toz bulutu (bulutsu) 2. Hidrojeni helyuma dönüştürerek ışık saçan yıldız 3. Şişip büyüyen kırmızı dev 4. Geriye kalan beyaz cüce Güneş benzeri yıldızlar bulutsuda doğar, uzun süre parlar, yakıtı azalınca kırmızı dev olur ve sonunda beyaz cüce olarak kalır.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

7. Sınıf Fen Bilimleri: Uzay Çağı Yazılıya Hazırlık

Roketlerden uzay teleskoplarına, uzay çöpünden yıldızların doğumuna ve galaksilere kadar uzay çağını birlikte tekrar edelim. Özeti oku, sonra soruları çözerek kendini dene.

Yazılı öncesi konu özeti

Uzay teknolojileri

Roketler; uyduları, sondaları ve astronotları uzaya taşıyan fırlatma araçlarıdır. Dünya’nın çekiminden kurtulmak için çok büyük itme kuvveti üretirler.
Yapay uydular Dünya’nın çevresinde dolanır; haberleşme, hava durumu tahmini, yer gözlemi ve konum belirleme gibi farklı görevler üstlenir.
Uzay sondaları insansız araçlardır; gezegen, uydu ve kuyruklu yıldız gibi gök cisimlerine gönderilip yakından veri toplar.
Uluslararası Uzay İstasyonu, Dünya’nın çevresinde dolanan ve astronotların aylarca kalıp deney yapabildiği bir uzay laboratuvarıdır.
Türksat uyduları televizyon, internet ve haberleşme hizmeti veren haberleşme uydularıdır; Göktürk uyduları ise Dünya’nın ayrıntılı görüntülerini çeken yer gözlem uydularıdır.

Uzay gözlem araçları

Teleskoplar, uzaktaki gök cisimlerini daha büyük ve net görmemizi sağlar. Galileo, teleskobu gökyüzünü gözlemek için kullanan ilk bilim insanlarındandır.
Mercekli teleskoplar ışığı merceklerle, aynalı teleskoplar ise ışığı aynalarla toplar.
Yer teleskopları genellikle şehir ışıklarından uzak, yüksek ve havası açık yerlerdeki gözlemevlerine kurulur.
Uzay teleskopları (Hubble, James Webb gibi) atmosferin dışında çalıştığı için hava katmanının görüntüyü bozmasından etkilenmez.
Radyo teleskoplar gök cisimlerinden gelen radyo dalgalarını toplar; gündüz ve bulutlu havada da gözlem yapabilir.
Bir gözlem aracının modeli, aracın yapısını ve çalışmasını basitleştirerek gösterir; yeni bilgilerle geliştirilebilir.

Uzay araştırmalarının yol açabileceği problemler

Görevini tamamlamış uydular, roket parçaları ve çarpışmalardan kalan küçük parçalar uzay çöpünü oluşturur ve Dünya’nın çevresinde dolanmaya devam eder.
Çok hızlı hareket eden küçük bir çöp parçası bile çalışan bir uyduya ya da uzay istasyonuna çarparsa ciddi hasar verebilir.
Gereksiz ve yanlış yönlendirilmiş yapay ışıkların gökyüzünü aydınlatmasına ışık kirliliği denir; ışık kirliliği yıldızların gözlenmesini zorlaştırır.
Çözüm önerileri: görevi biten uyduları yörüngeden çıkarmak, çöplerin yerini izleyerek çarpışmaları önceden tahmin etmek, ülkeler arasında ortak kurallar belirlemek ve tekrar kullanılabilen roketler geliştirmek.
Işık kirliliğini azaltmak için ışığı yalnızca aşağıya yönlendiren aydınlatmalar kullanılabilir ve gereksiz ışıklar kapatılabilir.

Yıldızların yaşamı

Yıldızlar, bulutsu (nebula) denilen dev gaz ve toz bulutlarında oluşur.
Yıldızlar yaşamlarının büyük bölümünde merkezlerindeki hidrojeni helyuma dönüştürerek ışık ve ısı üretir.
Yakıtı azalan Güneş benzeri bir yıldız şişerek kırmızı deve dönüşür, dış katmanlarını uzaya bırakır ve geriye beyaz cüce kalır.
Çok büyük kütleli yıldızlar süper dev olur ve süpernova patlamasıyla sona erer; geriye nötron yıldızı ya da kara delik kalır.
Bir yıldızın nasıl yaşayıp nasıl sona ereceğini en çok kütlesi belirler; kütlesi büyük olan yıldızlar yakıtını daha hızlı tüketir ve daha kısa yaşar.
Yıldızın rengi yüzey sıcaklığı hakkında bilgi verir: mavi yıldızlar en sıcak, kırmızı yıldızlar en soğuktur. Güneş sarı renkli bir yıldızdır.

Yıldız, galaksi ve evren

Yıldız, kendi ışığını ve ısısını üreten gök cismidir. Galaksi ise milyarlarca yıldız ile gaz ve tozdan oluşan, kütle çekimiyle bir arada duran dev sistemdir.
Güneş Sistemi, sarmal yapıdaki Samanyolu Galaksisi’nin içinde yer alır. Andromeda, Samanyolu’na en yakın büyük galaksilerdendir.
Evren; bütün galaksileri, yıldızları, gezegenleri, maddeyi ve enerjiyi içine alan en büyük bütündür.
Işık yılı, ışığın boşlukta bir yılda aldığı yoldur; zaman değil uzunluk birimidir.
Takımyıldız, gökyüzünde bir şekil oluşturuyormuş gibi görünen yıldız grubudur (Büyükayı, Küçükayı gibi). Bu yıldızlar Dünya’dan çok farklı uzaklıklarda olabilir.

Bu ünitenin kazanımları (5)

FB.7.1.1 Uzay araştırmaları için geliştirilen teknolojileri karşılaştırabilme
FB.7.1.2 Uzay gözlem araçları ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
FB.7.1.3 Uzay araştırmalarının yol açabileceği problemleri çözebilme
FB.7.1.4 Yıldızların yaşamını açıklayarak yapılandırabilme
FB.7.1.5 Yıldız, galaksi ve evren kavramlarını açıklayarak yapılandırabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Roket: Uyduları, sondaları ve astronotları uzaya taşıyan fırlatma aracı.
Yapay uydu: Bir gök cisminin çevresinde dolanan, insan yapımı araç.
Uzay sondası: Gök cisimlerini yakından incelemek için gönderilen insansız uzay aracı.
Teleskop: Uzaktaki gök cisimlerini daha büyük ve net görmeyi sağlayan gözlem aracı.
Uzay çöpü: Görevini bitirmiş uydular, roket parçaları ve çarpışmalardan kalan, yörüngede dolanan parçalar.
Bulutsu (nebula): Yıldızların oluştuğu dev gaz ve toz bulutu.
Süpernova: Çok büyük kütleli bir yıldızın yaşamının sonunda gerçekleşen şiddetli patlama.
Galaksi: Milyarlarca yıldız ile gaz ve tozdan oluşan dev yıldız sistemi.
Işık yılı: Işığın boşlukta bir yılda aldığı yol; bir uzunluk birimi.
Evren: Tüm galaksileri, maddeyi ve enerjiyi içine alan en büyük bütün.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Bir gezegene ya da kuyruklu yıldıza gönderilip onu yakından inceleyen insansız uzay aracına ne ad verilir?

2Klasik

Yıldızların oluştuğu dev gaz ve toz bulutuna ne ad verilir?

3Klasik

Uzay teleskoplarının, yer teleskoplarına göre daha net görüntü elde etmesinin nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

4Açık uçlu

Uzay çöpünün yol açabileceği iki problemi yazınız ve bu problemlere yönelik iki çözüm önerisi geliştiriniz.

Cevabın

5Açık uçlu

Güneş ile kütlesi Güneş’in kat kat fazlası olan bir yıldızın yaşamlarının nasıl sona ereceğini karşılaştırınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Güneş Sistemi, Galaksisi’nin içinde yer alır. Bu galaksi, kollara sahip bir yapıdadır.

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Işık yılı bir birimidir ve ışığın boşlukta bir yılda aldığı ifade eder.

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Yapay uydular yalnızca televizyon yayını için kullanılır.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Güneş, yaşamının sonunda süpernova olarak patlayacak ve kara deliğe dönüşecektir.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Bir takımyıldızı oluşturan yıldızlar gökyüzünde yan yana görünse de Dünya’dan çok farklı uzaklıklarda olabilir.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Radyo teleskoplar, gök cisimlerinden gelen radyo dalgalarını toplayarak gözlem yapar.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Uzay teknolojilerini görevleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda dört yıldızın renkleri ve yaklaşık yüzey sıcaklıkları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Yıldızların rengi ve yüzey sıcaklığı
Yıldız	Renk	Yüzey sıcaklığı (°C, yaklaşık)
K	Mavi	25 000
L	Beyaz	9 500
M	Sarı	5 500
N	Kırmızı	3 000

14Yorumlama

Grafikte, açık ve aysız bir gecede farklı yerlerde çıplak gözle sayılabilen yaklaşık yıldız sayıları verilmiştir. Grafiğe göre hangi sonuca ulaşılabilir?

Çıplak gözle görülebilen yıldız sayısı

Gözlem yeri	Yıldız sayısı (yaklaşık)
Şehir merkezi	40
Şehir kenarı	250
Köy	1200
Dağdaki gözlemevi	2500

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

Bir öğrenci ışık kirliliğinin gözleme etkisini incelemek için aşağıdaki model deneyi yapıyor ve her düzenekte görebildiği delik (yıldız) sayısını kaydediyor. Bu deneyin bağımsız değişkeni hangisidir?

Işık kirliliği modeli

I. düzenek

⬛ İğneyle 50 delik açılmış siyah karton
🔦 Kartonun arkasında aynı el feneri
💡 Odadaki lambalar kapalı

II. düzenek

⬛ İğneyle 50 delik açılmış siyah karton
🔦 Kartonun arkasında aynı el feneri
💡 Odada 1 lamba açık

III. düzenek

⬛ İğneyle 50 delik açılmış siyah karton
🔦 Kartonun arkasında aynı el feneri
💡 Odada 3 lamba açık

Öğrenci kartona her seferinde aynı uzaklıktan bakıyor.

AKartondaki delik sayısıBGörülebilen delik sayısıCOdada açık olan lamba sayısıDFenerin kartona uzaklığı

16Deney

İki ince kenarlı mercek ve iç içe geçen iki karton boruyla basit bir teleskop modeli yapılacaktır. Adımları doğru sıraya koyun.

1İnce boruyu, mercekler dışta kalacak şekilde kalın borunun içine geçir.
2Büyük merceği kalın karton borunun bir ucuna yapıştır.
3Uzaktaki bir binaya bakarken boruları ileri geri kaydırarak görüntüyü netleştir.
4Küçük merceği (göz merceğini) ince karton borunun bir ucuna yapıştır.
5Gözlemini kaydet ve modelini gerçek bir mercekli teleskopla karşılaştır.

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisinde yapılar büyükten küçüğe doğru doğru sıralanmıştır?

18Çoktan seçmeli

Türksat uydularının temel görevi aşağıdakilerden hangisidir?

Sıralama

19Sıralama

Güneş benzeri bir yıldızın yaşam evrelerini baştan sona doğru sıralayın.

1Şişip büyüyen kırmızı dev
2Geriye kalan beyaz cüce
3Hidrojeni helyuma dönüştürerek ışık saçan yıldız
4Gaz ve toz bulutu (bulutsu)

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Bir gezegene ya da kuyruklu yıldıza gönderilip onu yakından inceleyen insansız uzay aracına ne ad verilir?	Uzay sondası Uzay sondaları insansız araçlardır; gök cisimlerine yaklaşarak fotoğraf ve veri toplar, bu bilgileri Dünya’ya gönderir.
2	Yıldızların oluştuğu dev gaz ve toz bulutuna ne ad verilir?	Bulutsu (nebula) Yıldızlar, bulutsu adı verilen gaz ve toz bulutlarında maddenin kütle çekimiyle toplanması sonucu oluşur.
3	Uzay teleskoplarının, yer teleskoplarına göre daha net görüntü elde etmesinin nedenini açıklayınız.	Uzay teleskopları atmosferin dışında çalıştığı için gök cisimlerinden gelen ışık hava katmanından geçmez. Böylece bulut, toz ve hava hareketlerinin görüntüyü bozması ya da titretmesi gibi sorunlar yaşanmaz. Yer teleskoplarında ise atmosfer ışığın bir kısmını engeller ve görüntünün netliğini azaltır. Atmosferdeki hava hareketleri, bulut ve toz ışığı saptırır ve engeller. Atmosferin dışındaki teleskop bu etkilerden kurtulur.
4	Uzay çöpünün yol açabileceği iki problemi yazınız ve bu problemlere yönelik iki çözüm önerisi geliştiriniz.	Uzay çöpü çalışan uydulara ve uzay istasyonuna çarparak onlara zarar verebilir; ayrıca çarpışmalarla daha fazla parça oluşur ve yörüngeler giderek daha tehlikeli hâle gelir. Çözüm olarak görevi biten uydular yörüngeden çıkarılabilir ve çöplerin yeri sürekli izlenerek çarpışmalar önceden tahmin edilebilir. Ülkeler uzaya bırakılan parçaları azaltmak için ortak kurallar da belirleyebilir. Uzay çöpü çok hızlı hareket ettiği için küçük parçalar bile tehlikelidir. Çözümler çöp oluşumunu azaltmaya ve çarpışma riskini yönetmeye yöneliktir.
5	Güneş ile kütlesi Güneş’in kat kat fazlası olan bir yıldızın yaşamlarının nasıl sona ereceğini karşılaştırınız.	Güneş, yakıtı azaldığında şişerek kırmızı dev olacak, dış katmanlarını uzaya bırakacak ve geriye beyaz cüce kalacaktır. Çok büyük kütleli yıldız ise süper dev evresinden sonra süpernova olarak patlar; geriye nötron yıldızı ya da kara delik kalır. Aradaki farkı yıldızın kütlesi belirler. Yıldızların yaşam yolunu kütleleri belirler. Güneş gibi yıldızlar sakin bir şekilde beyaz cüceye dönüşür; çok büyük kütleli yıldızlar ise patlayarak sona erer.
6	Güneş Sistemi, …… Galaksisi’nin içinde yer alır. Bu galaksi, kollara sahip …… bir yapıdadır.	Samanyolu · sarmal Güneş Sistemi, sarmal kollara sahip Samanyolu Galaksisi’nin bir parçasıdır. Andromeda ise komşu bir galaksidir.
7	Işık yılı bir …… birimidir ve ışığın boşlukta bir yılda aldığı …… ifade eder.	uzunluk · yolu Adında “yıl” geçse de ışık yılı bir zaman birimi değildir; ışığın bir yılda gittiği uzaklığı, yani bir uzunluğu gösterir.
8	Yapay uydular yalnızca televizyon yayını için kullanılır.	Yanlış. Doğrusu: Yapay uydular haberleşme, hava durumu tahmini, yer gözlemi ve konum belirleme gibi pek çok amaçla kullanılır. Örneğin Türksat uyduları haberleşme, Göktürk uyduları ise yer gözlemi için kullanılır. Uyduların görevleri çeşitlidir.
9	Güneş, yaşamının sonunda süpernova olarak patlayacak ve kara deliğe dönüşecektir.	Yanlış. Doğrusu: Güneş, yaşamının sonunda kırmızı dev olacak ve geriye beyaz cüce kalacaktır. Süpernova ve kara delik, Güneş’ten çok daha büyük kütleli yıldızların sonudur. Güneş bunun için yeterli kütleye sahip değildir.
10	Bir takımyıldızı oluşturan yıldızlar gökyüzünde yan yana görünse de Dünya’dan çok farklı uzaklıklarda olabilir.	Doğru Takımyıldızlar, Dünya’dan bakıldığında oluşan görünür şekillerdir. Bu yıldızlar uzayda birbirine yakın olmak zorunda değildir.
11	Radyo teleskoplar, gök cisimlerinden gelen radyo dalgalarını toplayarak gözlem yapar.	Doğru Gök cisimleri yalnızca görünür ışık değil, radyo dalgaları da yayar. Radyo teleskoplar bu dalgaları büyük çanaklarla toplar.
12	Uzay teknolojilerini görevleriyle eşleştirin.	Roket → Uyduları ve araçları uzaya fırlatır.; Yapay uydu → Dünya’nın çevresinde dolanarak haberleşme ve gözlem yapar.; Uzay sondası → Gök cisimlerine giderek onları yakından inceler.; Uzay istasyonu → Astronotların uzun süre kalıp deney yaptığı laboratuvardır.; Uzay teleskobu → Atmosferin dışından gök cisimlerini gözler. Her uzay teknolojisi farklı bir ihtiyaç için geliştirilmiştir: taşımak, dolanarak hizmet vermek, yakından incelemek, uzayda yaşamak ve uzaktan gözlemek.
13	Tabloda dört yıldızın renkleri ve yaklaşık yüzey sıcaklıkları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?	B) Yıldızın rengi maviden kırmızıya doğru değiştikçe yüzey sıcaklığı azalmaktadır. Tabloda sıcaklık mavi yıldızdan (25 000 °C) kırmızı yıldıza (3 000 °C) doğru azalıyor. Bu yüzden renk, yüzey sıcaklığı hakkında bilgi verir.
14	Grafikte, açık ve aysız bir gecede farklı yerlerde çıplak gözle sayılabilen yaklaşık yıldız sayıları verilmiştir. Grafiğe göre hangi sonuca ulaşılabilir?	B) Yapay ışık arttıkça gözlenebilen yıldız sayısı azalır. Yıldızlar her yerde aynıdır; şehirde daha az görülmesinin nedeni ışık kirliliğidir. Bu yüzden gözlemevleri şehir ışıklarından uzak yerlere kurulur.
15	Bir öğrenci ışık kirliliğinin gözleme etkisini incelemek için aşağıdaki model deneyi yapıyor ve her düzenekte görebildiği delik (yıldız) sayısını kaydediyor. Bu deneyin bağımsız değişkeni hangisidir?	C) Odada açık olan lamba sayısı Deneyde bilerek değiştirilen etken odadaki ışık miktarıdır (bağımsız değişken). Görülen delik sayısı ölçülen sonuçtur (bağımlı değişken); delik sayısı ve fener uzaklığı sabit tutulur.
16	İki ince kenarlı mercek ve iç içe geçen iki karton boruyla basit bir teleskop modeli yapılacaktır. Adımları doğru sıraya koyun.	1. Büyük merceği kalın karton borunun bir ucuna yapıştır. 2. Küçük merceği (göz merceğini) ince karton borunun bir ucuna yapıştır. 3. İnce boruyu, mercekler dışta kalacak şekilde kalın borunun içine geçir. 4. Uzaktaki bir binaya bakarken boruları ileri geri kaydırarak görüntüyü netleştir. 5. Gözlemini kaydet ve modelini gerçek bir mercekli teleskopla karşılaştır. Model önce parçalar hazırlanarak kurulur, sonra mercekler arasındaki uzaklık ayarlanarak netleştirilir. Güvenlik için teleskop modeliyle asla Güneş’e bakılmamalıdır.
17	Aşağıdakilerden hangisinde yapılar büyükten küçüğe doğru doğru sıralanmıştır?	B) Evren > Samanyolu Galaksisi > Güneş Sistemi > Dünya Evren her şeyi kapsar. Samanyolu evrendeki galaksilerden biridir, Güneş Sistemi Samanyolu’nun içinde, Dünya da Güneş Sistemi’nin içindedir.
18	Türksat uydularının temel görevi aşağıdakilerden hangisidir?	A) Televizyon, internet ve haberleşme sinyallerini geniş bir bölgeye ulaştırmak Türksat uyduları haberleşme uydularıdır. Gezegene iniş keşif araçlarının, laboratuvar uzay istasyonunun, fırlatma ise roketlerin görevidir.
19	Güneş benzeri bir yıldızın yaşam evrelerini baştan sona doğru sıralayın.	1. Gaz ve toz bulutu (bulutsu) 2. Hidrojeni helyuma dönüştürerek ışık saçan yıldız 3. Şişip büyüyen kırmızı dev 4. Geriye kalan beyaz cüce Güneş benzeri yıldızlar bulutsuda doğar, uzun süre parlar, yakıtı azalınca kırmızı dev olur ve sonunda beyaz cüce olarak kalır.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.