1Klasik
Yükleniyor...
5. Sınıf Fen Bilimleri: Sürdürülebilir Yaşam ve Geri Dönüşüm Yazılıya Hazırlık
Bu ünitede evimizde oluşan atıkları türlerine göre ayırmayı, geri dönüşümün neden önemli olduğunu ve sıfır atık anlayışıyla atıkları nasıl azaltabileceğimizi tekrar ediyoruz.
Yazılı öncesi konu özeti
Evsel atıklar ve türleri
- Evlerde kullanım sonrası oluşan atıklara evsel atık denir; atıklar yapıldıkları maddeye göre sınıflandırılır.
- Kâğıt-karton (gazete, koli), plastik (pet şişe, şampuan kutusu), cam (şişe, kavanoz) ve metal (konserve, içecek kutusu) atıkları geri dönüştürülebilir.
- Sebze-meyve kabukları ve yemek artıkları organik atıktır; kompost yapılarak doğal gübreye dönüştürülebilir.
- Atık piller ve bozuk elektronik eşyalar toprağa ve suya zararlı maddeler içerir; özel toplama kutularına bırakılmalıdır.
- Kullanılmış kızartma yağı lavaboya dökülmemeli, kapalı bir kapta biriktirilip atık yağ toplama noktasına verilmelidir.
Geri dönüşüm ve önemi
- Geri dönüşüm, kullanılmış atıkların çeşitli işlemlerden geçirilerek yeniden ham madde ya da ürün hâline getirilmesidir.
- Geri dönüşüm doğal kaynakları korur; örneğin kâğıdın geri dönüşümü ağaç kesimini azaltır.
- Atıktan üretim yapmak, ham maddeden üretime göre genellikle daha az enerji harcar.
- Çöp alanlarına giden atık miktarı ve çevre kirliliği azalır; ülke ekonomisine katkı sağlanır.
- Plastik ve cam gibi atıklar doğada çok uzun sürede yok olur; bu yüzden doğaya atılmamalı, geri dönüştürülmelidir.
Atık yönetimi ve sıfır atık
- Atık yönetimi; atıkların oluşumunun azaltılması, kaynağında ayrı toplanması, taşınması, geri kazanılması ve güvenle bertaraf edilmesi çalışmalarının tümüdür.
- Sıfır atık, israfı önleyerek atık oluşumunu en aza indirmeyi ve oluşan atıkları değerlendirmeyi amaçlayan bir anlayıştır.
- Sıfır atığın temel basamakları: azaltma (gereksiz ürün almamak), yeniden kullanma (kavanozu saklama kabı yapmak) ve geri dönüştürme (atıkları ayrı kutulara atmak).
- Bez çanta ve matara kullanmak, tek kullanımlık ürünleri azaltmak, organik atıklardan kompost yapmak sıfır atığa katkı sağlar.
Bu ünitenin kazanımları (3)
- FB.5.7.1 Evsel atıkları türlerine göre sınıflandırabilme
- FB.5.7.2 Geri dönüşümün önemini açıklayabilme
- FB.5.7.3 Atık yönetimi ve sıfır atık anlayışını açıklayabilme
Önemli kavramlar ve tanımlar
- Evsel atık
- Evlerde kullanım sonrası oluşan ve artık işe yaramayan maddeler.
- Organik atık
- Sebze-meyve kabukları ve yemek artıkları gibi doğada çürüyebilen atıklar.
- Geri dönüşüm
- Atıkların işlenerek yeniden ham madde ya da ürün hâline getirilmesi.
- Kompost
- Organik atıkların çürütülmesiyle elde edilen doğal gübre.
- Ham madde
- Bir ürünün yapımında kullanılan, henüz işlenmemiş madde.
- Atık yönetimi
- Atıkların azaltılması, toplanması, ayrıştırılması ve değerlendirilmesi çalışmalarının tümü.
- Sıfır atık
- İsrafı önleyip atık oluşumunu en aza indirmeyi amaçlayan anlayış.
- Yeniden kullanma
- Bir eşyayı atmadan aynı ya da farklı bir amaçla tekrar kullanma.
İnteraktif yazılı provası
Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.
Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap
Yazılı soruları
Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.
Klasik yazılı soruları
2Klasik
Kullanılmış piller hangi kutuya atılmalıdır?
3Klasik
Atıkların işlenerek yeniden ham madde ya da ürün hâline getirilmesine ne ad verilir?
4Klasik
Geri dönüşüm neden önemlidir? En az üç nedenini açıklayınız.
5Klasik
Kullanılmış kızartma yağını lavaboya dökmek neden yanlıştır? Nedenini açıklayınız ve doğru davranışı yazınız.
Açık uçlu sorular
6Açık uçlu
Sıfır atık anlayışına uygun olarak evde ya da okulda yapılabilecek üç davranışı örnekleriyle açıklayınız.
Boşluk doldurma
7Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Boş cam şişeler atık kutusuna, alüminyum içecek kutuları ise atık kutusuna atılmalıdır.
8Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Alışverişe bez çantayla gitmek sıfır atığın basamağına, boş bir kavanozu kalemlik olarak kullanmak ise basamağına örnektir.
Doğru-yanlış
9Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Atık piller evsel çöple birlikte atılırsa içlerindeki zararlı maddeler toprağa ve suya karışabilir.”
10Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Geri dönüşüm, doğal kaynakların daha hızlı tükenmesine neden olur.”
11Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Sıfır atık anlayışında öncelik, atığı hiç oluşturmamak ya da azaltmaktır.”
12Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Yemek artıkları ve meyve kabukları plastik atıklarla aynı geri dönüşüm kutusuna atılmalıdır.”
Eşleştirme
13Eşleştirme
Atıkları ait oldukları atık türüyle eşleştirin.
Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.
Grafik, tablo ve görsel yorumlama
14Yorumlama
Tabloda bir ailenin bir haftada biriktirdiği atık miktarları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
| Atık türü | Miktar (kg) |
|---|---|
| Organik | 8 |
| Kâğıt-karton | 2 |
| Plastik | 2 |
| Cam | 1 |
| Metal | 0,5 |
15Yorumlama
Grafikte bir okulun geri dönüşüm kutularında bir ayda toplanan atıklar gösterilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
| Atık türü | Miktar (kg) |
|---|---|
| Kâğıt | 40 |
| Plastik | 25 |
| Cam | 10 |
| Metal | 5 |
| Atık pil | 2 |
Deney düzeneği yorumlama
16Deney
Bir öğrenci üç farklı atığı ayrı saksılarda aynı toprağa gömüyor ve saksıları dört hafta boyunca aynı koşullarda, toprağı nemli tutarak bekletiyor. Dört hafta sonra yapılan gözlemde hangi sonuç beklenir?
I. saksı
- 🪴 Nemli toprak
- 🍌 Muz kabuğu
II. saksı
- 🪴 Nemli toprak
- 🛍️ Plastik poşet parçası
III. saksı
- 🪴 Nemli toprak
- 🧻 Kâğıt peçete
Saksılar aynı büyüklükte, aynı ortamda ve aynı sürede bekletilmiştir.
17Deney
Organik atıkların kompost hâline gelmesinde nemin etkisini araştırmak isteyen bir öğrenci deneyini nasıl tasarlamalıdır? Değiştirilen, gözlenen ve aynı tutulan değişkenleri belirterek açıklayınız.
Çoktan seçmeli sorular
18Çoktan seçmeli
Aşağıdakilerden hangisi geri dönüşümün yararlarından biri değildir?
Sıralama
19Sıralama
Boş bir plastik şişenin geri dönüşüm sürecindeki aşamaları doğru sıraya koyun.
- 1Atıkların toplanıp geri dönüşüm tesisine taşınması
- 2Plastiğin küçük parçalara ayrılıp eritilerek ham maddeye dönüştürülmesi
- 3Atıkların türüne göre ayrıştırılıp temizlenmesi
- 4Şişenin plastik atık kutusuna atılması
- 5Elde edilen ham maddeden yeni ürün üretilmesi
Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler
Cevap anahtarını göster
| No | Soru | Cevap ve açıklama |
|---|---|---|
| 1 | Sebze ve meyve artıkları gibi organik atıklardan doğal gübre elde edilmesine ne ad verilir? | Kompost Organik atıklar uygun koşullarda çürüyerek bitkiler için yararlı bir gübreye, komposta dönüşür. |
| 2 | Kullanılmış piller hangi kutuya atılmalıdır? | Atık pil kutusu Piller zararlı maddeler içerdiği için diğer çöplerle değil, atık pil kutularına atılmalıdır. |
| 3 | Atıkların işlenerek yeniden ham madde ya da ürün hâline getirilmesine ne ad verilir? | Geri dönüşüm Geri dönüşümle atık kâğıttan yeni kâğıt, atık camdan yeni cam şişe üretilebilir. |
| 4 | Geri dönüşüm neden önemlidir? En az üç nedenini açıklayınız. | Geri dönüşüm doğal kaynakların korunmasını sağlar; örneğin kâğıt geri dönüştürülünce daha az ağaç kesilir. Atıktan üretim yapmak genellikle daha az enerji gerektirir. Çöp alanlarına giden atık azaldığı için çevre kirliliği azalır ve ülke ekonomisine katkı sağlanır. Geri dönüşümün çevreye, enerjiye ve ekonomiye birçok yararı vardır. |
| 5 | Kullanılmış kızartma yağını lavaboya dökmek neden yanlıştır? Nedenini açıklayınız ve doğru davranışı yazınız. | Lavaboya dökülen yağ gider borularını tıkayabilir ve atık sulara karışarak suları kirletir. Doğru davranış, yağı soğuttuktan sonra kapalı bir şişede biriktirmek ve atık yağ toplama noktasına vermektir. Atık yağlar ayrı toplanırsa hem çevre korunur hem de geri kazanılarak değerlendirilebilir. |
| 6 | Sıfır atık anlayışına uygun olarak evde ya da okulda yapılabilecek üç davranışı örnekleriyle açıklayınız. | Alışverişe bez çantayla giderek poşet kullanımını azaltabiliriz. Boş kavanozları saklama kabı ya da kalemlik olarak yeniden kullanabiliriz. Kâğıt, plastik, cam ve metal atıkları ayrı kutulara atarak geri dönüşüme katkı sağlayabiliriz. Sıfır atıkta önce atığı azaltmak, sonra yeniden kullanmak, en son geri dönüştürmek hedeflenir. |
| 7 | Boş cam şişeler …… atık kutusuna, alüminyum içecek kutuları ise …… atık kutusuna atılmalıdır. | cam · metal Atıklar yapıldıkları maddeye göre ayrılır: şişe cam, alüminyum kutu metal atıktır. |
| 8 | Alışverişe bez çantayla gitmek sıfır atığın …… basamağına, boş bir kavanozu kalemlik olarak kullanmak ise …… basamağına örnektir. | azaltma · yeniden kullanma Bez çanta poşet atığını baştan azaltır; kavanozu kalemlik yapmak onu atmadan tekrar kullanmaktır. |
| 9 | Atık piller evsel çöple birlikte atılırsa içlerindeki zararlı maddeler toprağa ve suya karışabilir. | Doğru Bu nedenle piller atık pil kutularında ayrı toplanır. |
| 10 | Geri dönüşüm, doğal kaynakların daha hızlı tükenmesine neden olur. | Yanlış. Doğrusu: Geri dönüşüm, atıkları yeniden ham madde olarak kullandığı için doğal kaynakların korunmasına yardımcı olur. Atıktan üretim yapıldığında doğadan daha az ham madde alınır. |
| 11 | Sıfır atık anlayışında öncelik, atığı hiç oluşturmamak ya da azaltmaktır. | Doğru En iyi atık, hiç oluşmayan atıktır; geri dönüştürme sonraki basamaktır. |
| 12 | Yemek artıkları ve meyve kabukları plastik atıklarla aynı geri dönüşüm kutusuna atılmalıdır. | Yanlış. Doğrusu: Yemek artıkları ve meyve kabukları organik atıktır; ayrı toplanmalı ve kompost yapılarak değerlendirilebilir. Organik atıklar geri dönüşüm kutusundaki kâğıt ve plastikleri kirletir; ayrı toplanmalıdır. |
| 13 | Atıkları ait oldukları atık türüyle eşleştirin. | Kullanılmış defter → Kâğıt-karton atığı; Boş zeytinyağı şişesi (cam) → Cam atığı; Alüminyum içecek kutusu → Metal atığı; Boş şampuan şişesi → Plastik atığı; Karpuz kabuğu → Organik atık Atıklar yapıldıkları maddeye göre sınıflandırılır ve ilgili kutulara atılır. |
| 14 | Tabloda bir ailenin bir haftada biriktirdiği atık miktarları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | D) Ailenin bir haftada biriktirdiği atıkların en büyük bölümü organik atıktır. Organik atık 8 kg ile en fazladır. Plastik ve kâğıt eşittir (2 kg), metal camın yarısıdır ve diğer atıkların toplamı 5,5 kg’dır. |
| 15 | Grafikte bir okulun geri dönüşüm kutularında bir ayda toplanan atıklar gösterilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | B) Toplanan kâğıt miktarı, plastik ve cam miktarlarının toplamından fazladır. Kâğıt 40 kg, plastik ile camın toplamı 35 kg’dır. En az toplanan atık pildir (2 kg), plastik camın 2,5 katıdır ve toplam 82 kg’dır. |
| 16 | Bir öğrenci üç farklı atığı ayrı saksılarda aynı toprağa gömüyor ve saksıları dört hafta boyunca aynı koşullarda, toprağı nemli tutarak bekletiyor. Dört hafta sonra yapılan gözlemde hangi sonuç beklenir? | C) Muz kabuğu ve kâğıt peçete belirgin biçimde çürüyüp parçalanır, plastik poşet neredeyse hiç değişmez. Muz kabuğu ve kâğıt peçete toprakta görece kısa sürede çürür. Plastik doğada çok uzun sürede yok olduğu için birkaç haftada değişmez; bu yüzden plastiğin geri dönüştürülmesi önemlidir. |
| 17 | Organik atıkların kompost hâline gelmesinde nemin etkisini araştırmak isteyen bir öğrenci deneyini nasıl tasarlamalıdır? Değiştirilen, gözlenen ve aynı tutulan değişkenleri belirterek açıklayınız. | Öğrenci iki özdeş kaba aynı miktarda toprak ve aynı tür, aynı miktarda organik atık koymalıdır. Kaplardan birinin toprağını düzenli olarak nemli tutmalı, diğerini kuru bırakmalıdır. Değiştirilen değişken nemdir; gözlenen değişken atıkların çürüme miktarıdır. Atık türü ve miktarı, toprak, ortam sıcaklığı ve bekleme süresi aynı tutulmalıdır. Adil bir deneyde yalnızca bir koşul değiştirilir; böylece sonuçtaki farkın nedeni o koşul olur. |
| 18 | Aşağıdakilerden hangisi geri dönüşümün yararlarından biri değildir? | D) Tek kullanımlık ürün tüketimini artırması Tek kullanımlık ürün tüketiminin artması atık miktarını artırır; bu geri dönüşümün bir yararı değildir. |
| 19 | Boş bir plastik şişenin geri dönüşüm sürecindeki aşamaları doğru sıraya koyun. | 1. Şişenin plastik atık kutusuna atılması 2. Atıkların toplanıp geri dönüşüm tesisine taşınması 3. Atıkların türüne göre ayrıştırılıp temizlenmesi 4. Plastiğin küçük parçalara ayrılıp eritilerek ham maddeye dönüştürülmesi 5. Elde edilen ham maddeden yeni ürün üretilmesi Geri dönüşüm, atığın doğru kutuya atılmasıyla başlar ve yeni bir ürünün üretilmesiyle tamamlanır. |
Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.