1Klasik
Yükleniyor...
6. Sınıf Fen Bilimleri: Canlılarda Sistemler Yazılıya Hazırlık
Bu ünitede canlıların nasıl çoğaldığını, büyüyüp geliştiğini ve vücudumuzu yöneten sinir sistemi ile iç salgı bezlerini tanıyacaksın.
Yazılı öncesi konu özeti
Eşeyli ve eşeysiz üreme
- Eşeyli üremede dişi ve erkek bireylerden gelen eşey hücreleri (yumurta ve sperm) birleşir; bu birleşmeye döllenme, oluşan hücreye zigot denir.
- Eşeyli üremeyle oluşan yavrular hem anneden hem babadan özellik aldığı için ata canlılardan farklı özellikler taşıyabilir.
- Eşeysiz üremede tek bir ata canlı yeterlidir; oluşan yavrular kalıtsal olarak atasıyla aynı özelliklere sahiptir.
- Bölünme (amip, bakteri), tomurcuklanma (bira mayası, hidra), rejenerasyon (planarya), sporla üreme (küf mantarı) ve vejetatif üreme (patates yumrusu, çelikle üreyen bitkiler) eşeysiz üreme çeşitleridir.
Bitkilerde üreme ve tohumun çimlenmesi
- Çiçekli bitkilerde üreme organı çiçektir. Erkek organda çiçek tozları üretilir, dişi organın alt kısmında yumurtalık bulunur.
- Çiçek tozlarının dişi organın tepeciğine taşınmasına tozlaşma denir; tozlaşmada rüzgâr, su ve böcekler rol oynar.
- Tozlaşmadan sonra eşey hücreleri birleşir (döllenme). Döllenmeden sonra tohum, yumurtalık da gelişerek meyve oluşur.
- Tohumun çimlenmesi için su, uygun sıcaklık ve oksijen gereklidir. Çimlenmenin başında gereken besin tohumun içinde bulunur; bu yüzden çoğu tohum çimlenirken ışığa ihtiyaç duymaz.
- Çimlenen tohumdan oluşan fide, hücre sayısının artmasıyla büyür ve zamanla çiçek açabilen olgun bir bitkiye dönüşür.
Hayvanlarda üreme, büyüme ve gelişme
- Balık ve kurbağa gibi suda üreyen birçok hayvanda eşey hücreleri vücut dışında birleşir; buna dış döllenme denir.
- Kuşlar, sürüngenler ve memelilerde eşey hücreleri dişinin vücudu içinde birleşir; buna iç döllenme denir.
- Kuşlar yumurtayla çoğalırken memelilerin çoğu yavrularını doğurur. Yani iç döllenme yapan hayvanlar yumurtayla da doğurarak da çoğalabilir.
- Bazı hayvanlar gelişirken başkalaşım geçirir. Kurbağa: yumurta → iribaş → yavru kurbağa → ergin kurbağa. Kelebek: yumurta → tırtıl → pupa → ergin kelebek.
İnsanda üreme sistemi
- Kadın üreme sisteminde yumurta hücreleri yumurtalıklarda üretilir ve yumurta kanalı yoluyla rahme doğru ilerler.
- Erkek üreme sisteminde sperm hücreleri testislerde üretilir ve sperm kanalları yoluyla taşınır.
- Sperm ile yumurta hücresinin birleşmesine döllenme denir; döllenme genellikle yumurta kanalında gerçekleşir ve zigot oluşur.
- Zigot rahme yerleşir ve yaklaşık dokuz ay boyunca rahimde gelişerek bebeğe dönüşür.
- Üreme organları ergenlik döneminde salgılanan hormonların etkisiyle olgunlaşır.
Sinir sistemi
- Sinir sistemi, vücudun çevreden aldığı uyarıları değerlendirir ve organların uyum içinde çalışmasını sağlar.
- Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur; vücuda yayılan sinirler ise çevresel sinir sistemini oluşturur.
- Beyinde büyük beyin düşünme, öğrenme ve hatırlamayı; beyincik denge ve hareketlerin uyumunu; omurilik soğanı kalp atışı ve solunum gibi istem dışı olayları yönetir.
- Omurilik, beyin ile vücut arasında iletişimi sağlar ve sıcak bir cisme dokununca eli hemen çekmek gibi refleksleri yönetir.
İç salgı bezleri, ergenlik ve sistemlerin sağlığı
- İç salgı bezleri, hormon adı verilen kimyasal haberci maddeleri doğrudan kana salgılar; hormonlar kanla vücuda taşınır.
- Hipofiz bezi büyüme hormonu salgılar ve diğer bezlerin çalışmasını düzenler. Tiroit bezi vücudun enerji kullanımını (metabolizmayı) düzenler. Pankreas insülin salgılayarak kan şekerini dengeler. Böbrek üstü bezleri korku ve heyecan anında adrenalin salgılar.
- Ergenlik, çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir. Eşey bezlerinden salgılanan hormonlar boy uzaması, ses değişimi ve vücutta tüylenme gibi bedensel değişimlere neden olur.
- Ergenlikte duygu değişimleri, bağımsız olma isteği ve görünüşe önem verme gibi ruhsal değişimler de yaşanır; bunlar bu dönem için doğaldır.
- Ter ve yağ bezleri daha çok çalıştığı için düzenli banyo ve kişisel temizlik önem kazanır. Dengeli beslenme, yeterli uyku, düzenli spor ve stresten uzak durmak bu sistemlerin sağlığını korur.
Bu ünitenin kazanımları (9)
- FB.6.3.1 Eşeyli ve eşeysiz üremeyi karşılaştırabilme
- FB.6.3.2 Bitkilerde üreme, büyüme ve gelişme hakkında bilimsel çıkarım yapabilme
- FB.6.3.3 Tohumun çimlenmesine etki eden faktörlere ilişkin hipotez oluşturabilme
- FB.6.3.4 Hayvanlarda üreme, büyüme ve gelişme hakkında bilimsel çıkarım yapabilme
- FB.6.3.5 İnsanda üremeyi sağlayan yapı ve organlar arasındaki ilişkileri çözümleyebilme
- FB.6.3.6 Sinir sisteminin görevlerini model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme
- FB.6.3.7 İç salgı bezlerinin vücut için önemini yapılandırabilme
- FB.6.3.8 Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan bedensel ve ruhsal değişimleri genelleyebilme
- FB.6.3.9 Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığı için yapılması gerekenlerle ilgili bilgi toplayabilme
Önemli kavramlar ve tanımlar
- Döllenme
- Erkek ve dişi eşey hücrelerinin birleşmesi.
- Zigot
- Döllenme sonucunda oluşan ilk hücre.
- Tozlaşma
- Çiçek tozlarının dişi organın tepeciğine taşınması.
- Çimlenme
- Uygun koşullarda tohumdan yeni bir bitkinin gelişmeye başlaması.
- Başkalaşım
- Bazı hayvanların gelişirken birbirinden çok farklı evrelerden geçmesi.
- Refleks
- Uyarıya karşı düşünmeden, çok hızlı ve istem dışı verilen tepki.
- Hormon
- İç salgı bezlerinden kana salgılanan kimyasal haberci madde.
- Ergenlik
- Çocukluktan yetişkinliğe geçişte bedensel ve ruhsal değişimlerin yaşandığı dönem.
- Rahim
- Kadın üreme sisteminde bebeğin gelişimini tamamladığı organ.
İnteraktif yazılı provası
Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.
Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap
Yazılı soruları
Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.
Klasik yazılı soruları
2Klasik
Kan şekerinin dengelenmesini sağlayan insülin hormonunu salgılayan bez hangisidir?
3Klasik
İnsanda zigotun yerleşip bebeğe dönüşene kadar geliştiği organ hangisidir?
4Klasik
Eli sıcak bir sobaya değen bir kişi, düşünmeden elini hemen geri çeker. Bu tepkinin nasıl gerçekleştiğini ve vücut için önemini açıklayınız.
5Klasik
Ergenlik döneminde kişisel temizliğe daha fazla dikkat edilmesi gerekir. Bunun nedenini açıklayınız.
Açık uçlu sorular
6Açık uçlu
Eşeyli ve eşeysiz üremeyi; ata canlı sayısı, eşey hücresi kullanılıp kullanılmaması ve yavruların özellikleri bakımından karşılaştırınız.
Boşluk doldurma
7Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Çiçek tozlarının dişi organın tepeciğine taşınmasına denir. Bu taşınmada rüzgâr, su ve rol oynayabilir.
8Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Kadında yumurta hücreleri adı verilen organda, erkekte sperm hücreleri ise adı verilen organda üretilir.
Doğru-yanlış
9Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Eşeysiz üremeyle oluşan yavrular kalıtsal olarak ata canlıyla aynı özelliklere sahiptir.”
10Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Tohumların çimlenebilmesi için mutlaka ışık gerekir.”
11Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Kurbağa, yumurtadan ergin bireye dönüşürken başkalaşım geçirir.”
12Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Vücudun dengesini ve hareketlerin uyumunu omurilik soğanı sağlar.”
Eşleştirme
13Eşleştirme
İç salgı bezlerini görevleriyle eşleştirin.
Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.
Grafik, tablo ve görsel yorumlama
14Yorumlama
Tabloda bazı hayvanların üreme ve gelişme özellikleri verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
| Hayvan | Döllenme | Yavru nerede gelişir? | Başkalaşım |
|---|---|---|---|
| Balık | Dış | Yumurta içinde | Yok |
| Kurbağa | Dış | Yumurta içinde | Var |
| Tavuk | İç | Yumurta içinde | Yok |
| Kedi | İç | Annenin vücudunda | Yok |
15Yorumlama
Grafikte bir fasulye fidesinin boyunun günlere göre değişimi verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
| Zaman (gün) | Boy (cm) |
|---|---|
| 0 | 0 |
| 5 | 2 |
| 10 | 6 |
| 15 | 11 |
| 20 | 15 |
| 25 | 18 |
Deney düzeneği yorumlama
16Deney
“Tohumun çimlenmesi için su gereklidir.” hipotezini test etmek isteyen bir öğrenci aşağıdaki düzenekleri hazırlıyor. Öğrenci bu hipotezi test etmek için hangi iki düzeneği karşılaştırmalıdır?
I. düzenek
- 🫘 5 fasulye tohumu
- 💧 Nemli pamuk
- 🌡️ Oda sıcaklığı (22 °C)
II. düzenek
- 🫘 5 fasulye tohumu
- 🤍 Kuru pamuk
- 🌡️ Oda sıcaklığı (22 °C)
III. düzenek
- 🫘 5 fasulye tohumu
- 💧 Nemli pamuk
- ❄️ Buzdolabı (4 °C)
Tohumlar aynı türdendir ve aynı süre gözlenecektir.
17Deney
Tohumun çimlenmesine suyun etkisini araştıran bir öğrencinin bilimsel süreç adımlarını doğru sıraya koyun.
- 1Verileri hipotezinle karşılaştırarak sonuç çıkar.
- 2Aynı türden tohumlarla biri nemli, biri kuru pamuklu iki düzenek hazırla.
- 3Problemi belirle: Tohumun çimlenmesi için su gerekli midir?
- 4Birkaç gün boyunca gözlemlerini bir tabloya kaydet.
- 5Hipotez kur: Su verilmeyen tohumlar çimlenmez.
Çoktan seçmeli sorular
18Çoktan seçmeli
İnsanda oluşan zigot ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
19Çoktan seçmeli
Aşağıdakilerden hangisi eşeysiz üremeye örnek değildir?
Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler
Cevap anahtarını göster
| No | Soru | Cevap ve açıklama |
|---|---|---|
| 1 | Erkek ve dişi eşey hücrelerinin birleşmesine ne ad verilir? | Döllenme Eşey hücrelerinin birleşmesi döllenmedir. Tozlaşma ise çiçek tozlarının dişi organa taşınmasıdır; döllenmeden önce gerçekleşir. |
| 2 | Kan şekerinin dengelenmesini sağlayan insülin hormonunu salgılayan bez hangisidir? | Pankreas Pankreas insülin salgılayarak kandaki şeker miktarının dengede kalmasına yardım eder. |
| 3 | İnsanda zigotun yerleşip bebeğe dönüşene kadar geliştiği organ hangisidir? | Rahim Döllenmeyle oluşan zigot rahme yerleşir ve yaklaşık dokuz ay boyunca rahimde gelişir. |
| 4 | Eli sıcak bir sobaya değen bir kişi, düşünmeden elini hemen geri çeker. Bu tepkinin nasıl gerçekleştiğini ve vücut için önemini açıklayınız. | Bu tepki bir reflekstir. Deriden gelen uyarı sinirlerle omuriliğe ulaşır ve omurilik, beynin karar vermesini beklemeden kaslara eli çekme emri gönderir. Böylece tepki çok hızlı gerçekleşir ve vücut ciddi bir yanıktan korunur. Kişi acıyı birazdan beyin sayesinde fark eder. Refleksler istem dışıdır ve omurilik tarafından yönetilir. Bu sayede vücudu tehlikeden koruyan tepkiler çok kısa sürede verilir. |
| 5 | Ergenlik döneminde kişisel temizliğe daha fazla dikkat edilmesi gerekir. Bunun nedenini açıklayınız. | Ergenlikte salgılanan hormonların etkisiyle ter bezleri ve yağ bezleri daha çok çalışır. Bu nedenle vücutta ter kokusu ve ciltte sivilceler oluşabilir. Düzenli banyo yapmak, temiz giysiler giymek ve yüzü düzenli yıkamak hem sağlığı korur hem de kişinin kendini iyi hissetmesini sağlar. Ergenlikteki bedensel değişimleri hormonlar başlatır. Ter ve yağ salgısının artması kişisel bakımı daha önemli hâle getirir. |
| 6 | Eşeyli ve eşeysiz üremeyi; ata canlı sayısı, eşey hücresi kullanılıp kullanılmaması ve yavruların özellikleri bakımından karşılaştırınız. | Eşeyli üremede genellikle iki ata canlı bulunur ve dişi ile erkek eşey hücreleri birleşir; yavrular hem anneden hem babadan özellik aldığı için atalarından farklı özellikler taşıyabilir. Eşeysiz üremede tek ata canlı yeterlidir, eşey hücresi kullanılmaz ve yavrular kalıtsal olarak atasıyla aynıdır. Eşeyli üreme çeşitlilik sağlar; eşeysiz üreme ise hızlı çoğalmayı ve ataya benzer yavrular oluşmasını sağlar. |
| 7 | Çiçek tozlarının dişi organın tepeciğine taşınmasına …… denir. Bu taşınmada rüzgâr, su ve …… rol oynayabilir. | tozlaşma · böcekler Tozlaşma, döllenmeden önceki aşamadır. Arı ve kelebek gibi böcekler, çiçekten çiçeğe konarken çiçek tozlarını taşır. |
| 8 | Kadında yumurta hücreleri …… adı verilen organda, erkekte sperm hücreleri ise …… adı verilen organda üretilir. | yumurtalık · testis Eşey hücrelerini üreten organlar kadında yumurtalıklar, erkekte testislerdir. Rahim ise zigotun geliştiği organdır. |
| 9 | Eşeysiz üremeyle oluşan yavrular kalıtsal olarak ata canlıyla aynı özelliklere sahiptir. | Doğru Eşeysiz üremede tek ata vardır ve eşey hücreleri birleşmez; bu yüzden yavrular atasının özelliklerini aynen taşır. |
| 10 | Tohumların çimlenebilmesi için mutlaka ışık gerekir. | Yanlış. Doğrusu: Çoğu tohumun çimlenmesi için su, uygun sıcaklık ve oksijen yeterlidir; çimlenmenin başında gereken besin tohumun içinde bulunur. Toprağın altındaki karanlıkta da tohumlar çimlenebilir. Işık, fide topraktan çıkıp besin üretmeye başladığında gereklidir. |
| 11 | Kurbağa, yumurtadan ergin bireye dönüşürken başkalaşım geçirir. | Doğru Kurbağa yumurta, iribaş, yavru kurbağa ve ergin kurbağa evrelerinden geçer. Bu evrelerdeki canlılar birbirinden çok farklı görünür. |
| 12 | Vücudun dengesini ve hareketlerin uyumunu omurilik soğanı sağlar. | Yanlış. Doğrusu: Vücudun dengesini ve hareketlerin uyumunu beyincik sağlar; omurilik soğanı ise kalp atışı ve solunum gibi istem dışı olayları yönetir. Beyinciği zarar gören bir kişi yürürken dengesini sağlamakta zorlanır. |
| 13 | İç salgı bezlerini görevleriyle eşleştirin. | Hipofiz bezi → Büyüme hormonu salgılar ve diğer bezleri düzenler; Tiroit bezi → Vücudun enerji kullanımını (metabolizmayı) düzenler; Pankreas → İnsülin salgılayarak kan şekerini dengeler; Böbrek üstü bezi → Korku ve heyecan anında adrenalin salgılar; Eşey bezleri → Ergenlikteki bedensel değişimleri sağlayan hormonları salgılar Her iç salgı bezi farklı hormonlar salgılar ve bu hormonlar kanla taşınarak vücudun farklı işlerini düzenler. |
| 14 | Tabloda bazı hayvanların üreme ve gelişme özellikleri verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? | B) İç döllenme yapan hayvanlar yumurtayla da doğurarak da çoğalabilir. Tavuk ve kedi iç döllenme yapar; tavuk yumurtayla, kedi doğurarak çoğalır. Balık dış döllenme yaptığı hâlde başkalaşım geçirmez. |
| 15 | Grafikte bir fasulye fidesinin boyunun günlere göre değişimi verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | A) Fidenin boyu ölçüm yapılan süre boyunca sürekli artmıştır. Boy her ölçümde artmıştır (2, 4, 5, 4 ve 3 cm’lik artışlar). En hızlı uzama 10–15. günler arasındadır (5 cm). 20. günde boy 15 cm’dir. |
| 16 | “Tohumun çimlenmesi için su gereklidir.” hipotezini test etmek isteyen bir öğrenci aşağıdaki düzenekleri hazırlıyor. Öğrenci bu hipotezi test etmek için hangi iki düzeneği karşılaştırmalıdır? | A) I ve II Suyun etkisini görmek için yalnızca su değişkeni farklı, diğer koşullar aynı olmalıdır. I ve II. düzeneklerde yalnızca pamuğun nemli ya da kuru olması farklıdır. I ve III ise sıcaklığın etkisini test eder. |
| 17 | Tohumun çimlenmesine suyun etkisini araştıran bir öğrencinin bilimsel süreç adımlarını doğru sıraya koyun. | 1. Problemi belirle: Tohumun çimlenmesi için su gerekli midir? 2. Hipotez kur: Su verilmeyen tohumlar çimlenmez. 3. Aynı türden tohumlarla biri nemli, biri kuru pamuklu iki düzenek hazırla. 4. Birkaç gün boyunca gözlemlerini bir tabloya kaydet. 5. Verileri hipotezinle karşılaştırarak sonuç çıkar. Bilimsel araştırma problemle başlar, hipotezle devam eder. Hipotez kontrollü bir deneyle sınanır, veriler kaydedilir ve sonuç çıkarılır. |
| 18 | İnsanda oluşan zigot ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | A) Sperm ile yumurta hücresinin birleşmesiyle oluşur. Zigot, döllenme sırasında sperm ile yumurta hücresinin birleşmesiyle oluşur ve rahimde gelişir. Testis sperm, yumurtalık yumurta hücresi üretir. |
| 19 | Aşağıdakilerden hangisi eşeysiz üremeye örnek değildir? | D) Döllenmiş tavuk yumurtasından civciv çıkması Civciv, sperm ile yumurta hücresinin birleşmesiyle oluşan zigottan gelişir; bu eşeyli üremedir. Diğerlerinde tek ata canlıdan yeni bireyler oluşur. |
Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.
İlgili deneyler ve çalışmalar
- 🌱 Çimlenme YarışıFen deneyi · Bitkilerde Üreme, Büyüme ve Gelişme
- 🧪 Canlılarda Sistemler AtölyesiSimülasyon · yeni sekmede açılır
- 🧩 Eşeyli ve Eşeysiz ÜremeÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 Bitkilerde Üreme, Büyüme ve GelişmeÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 Tohumun ÇimlenmesiÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve GelişmeÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 İnsanda Üreme SistemiÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 Sinir SistemiÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 İç Salgı BezleriÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 Ergenlik DönemiÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin SağlığıÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 📖 Konu anlatımlarıKonu Çalış · giriş yapınca açılır