1Klasik
Yükleniyor...
8. Sınıf Fen Bilimleri: Enerji Dönüşümleri ve Çevre Bilimi Yazılıya Hazırlık
Güneş’ten gelen enerjinin bitkilerden hayvanlara nasıl aktarıldığını, fotosentez ile solunumu ve doğadaki madde döngülerini tekrar edelim; ardından çevreyi korumak için neler yapabileceğimizi düşünelim.
Yazılı öncesi konu özeti
Besin zinciri ve enerji akışı
- Besin zinciri, canlılar arasındaki “kim kimi yer” ilişkisini gösterir ve her zaman bir üreticiyle başlar.
- Üreticiler (bitkiler, su yosunları) Güneş enerjisini kullanarak kendi besinlerini üretir. Tüketiciler besinlerini dışarıdan alır: otçullar bitkilerle, etçiller hayvanlarla, hepçiller her ikisiyle beslenir.
- Ayrıştırıcılar (bazı bakteri ve mantarlar) ölü canlıları ve atıkları parçalayarak maddeleri yeniden toprağa kazandırır.
- Besin zincirinde enerji üreticiden tüketicilere doğru tek yönde aktarılır. Her basamakta enerjinin büyük kısmı yaşamsal faaliyetlerde kullanılır ve ısı olarak çevreye verilir; bir üst basamağa yalnızca küçük bir kısmı (genellikle yaklaşık %10’u) geçer.
- Bu nedenle enerji piramidinde üst basamaklara çıkıldıkça enerji miktarı ve genellikle birey sayısı azalır. Buna karşılık DDT gibi parçalanmayan zararlı maddelerin miktarı üst basamaklarda artar (biyolojik birikim).
Fotosentez
- Fotosentez, üreticilerin ışık enerjisini kullanarak karbondioksit ve sudan besin (glikoz) ve oksijen üretmesidir.
- Karbondioksit + Su → (ışık, klorofil) → Besin + Oksijen. Fotosentez bitki hücrelerindeki kloroplastlarda gerçekleşir.
- Fotosentezde ışık enerjisi besinin yapısında kimyasal enerji olarak depolanır.
- Fotosentez hızını ışık şiddeti, karbondioksit miktarı, sıcaklık ve su miktarı etkiler. Bir etken artırıldığında hız belirli bir değere kadar artar, sonra sabitlenir.
Solunum
- Solunum, besinlerin parçalanarak içindeki kimyasal enerjinin canlının kullanabileceği enerjiye (ATP) dönüştürülmesidir; bütün canlılar solunum yapar.
- Oksijenli solunum: Besin + Oksijen → Karbondioksit + Su + Enerji. Ökaryot hücrelerde büyük ölçüde mitokondride gerçekleşir.
- Oksijensiz solunumda (fermantasyon) besin tam parçalanmaz ve daha az enerji elde edilir. Maya mantarları şekerden etil alkol ve karbondioksit, bazı bakteriler ve yorgun kas hücreleri laktik asit (süt asidi) oluşturur.
- Hamurun kabarması maya mantarlarının oluşturduğu karbondioksitten, yoğurt yapımı ise bakterilerin oluşturduğu laktik asitten yararlanır.
- Bitkiler fotosentezi yalnızca ışıkta yapar; solunumu ise gece ve gündüz sürekli yapar.
Madde döngüleri ve çevre sorunları
- Doğada maddeler döngüler hâlinde canlılar ve cansız çevre arasında sürekli dolaşır: su, karbon, oksijen ve azot döngüleri.
- Karbon ve oksijen döngüsünde fotosentez havadaki karbondioksiti azaltıp oksijeni artırır; solunum, yanma ve ayrışma ise karbondioksiti artırır.
- Bitkiler havadaki azot gazını doğrudan kullanamaz. Azot bağlayan bakteriler ve yıldırımlar azotu bitkilerin topraktan alabileceği bileşiklere dönüştürür.
- Fosil yakıt kullanımı ve ormansızlaşma sera gazlarını artırarak küresel ısınmaya ve iklim değişikliğine katkıda bulunur. Hava, su ve toprak kirliliği de döngüleri bozar.
Sürdürülebilir kalkınma ve geri dönüşüm
- Sürdürülebilir kalkınma, bugünün ihtiyaçlarını gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan karşılamaktır.
- Geri dönüşüm, kullanılmış kâğıt, cam, plastik ve metal gibi atıkların işlenerek yeniden ham madde olarak kullanılmasıdır; ham madde ve enerji tasarrufu sağlar, çöp miktarını azaltır.
- Atık piller ve elektronik atıklar toprağa ve suya zararlı maddeler karıştırabileceği için ayrı toplanmalıdır. Organik atıklar kompost yapılarak gübreye dönüştürülebilir.
- Yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanmak, suyu ve elektriği tasarruflu kullanmak, tek kullanımlık ürünleri azaltmak sürdürülebilir yaşama katkı sağlar.
Bu ünitenin kazanımları (4)
- F.8.6 Besin zincirindeki üretici, tüketici ve ayrıştırıcıları tanır; enerjinin besin zinciri boyunca nasıl aktarıldığını açıklar.
- F.8.6 Fotosentez ve solunumda gerçekleşen enerji dönüşümlerini açıklar; fotosentez hızını etkileyen etkenleri deneyle inceler.
- F.8.6 Su, karbon, oksijen ve azot döngülerini çevre sorunlarıyla ilişkilendirir.
- F.8.6 Sürdürülebilir kalkınma ve geri dönüşümün önemini açıklar, kaynakların verimli kullanımı için öneriler geliştirir.
Önemli kavramlar ve tanımlar
- Üretici
- Işık enerjisini kullanarak kendi besinini üreten canlı.
- Tüketici
- Besinini başka canlılardan hazır alan canlı.
- Ayrıştırıcı
- Ölü canlıları ve atıkları parçalayarak maddeleri toprağa kazandıran bakteri ve mantarlar.
- Enerji piramidi
- Besin zincirindeki basamakların sahip olduğu enerji miktarını gösteren model.
- Fotosentez
- Işık enerjisiyle karbondioksit ve sudan besin ve oksijen üretilmesi.
- Klorofil
- Kloroplastlarda bulunan ve ışığı soğuran yeşil renk maddesi.
- Oksijenli solunum
- Besinlerin oksijenle parçalanarak karbondioksit, su ve enerji oluşturulması.
- Fermantasyon
- Oksijen kullanılmadan gerçekleşen, az enerji veren solunum.
- Biyolojik birikim
- Parçalanmayan zararlı maddelerin besin zincirinin üst basamaklarında birikmesi.
- Sürdürülebilir kalkınma
- Kaynakları gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan kullanma.
İnteraktif yazılı provası
Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.
Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap
Yazılı soruları
Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.
Klasik yazılı soruları
2Klasik
Oksijenli solunumun büyük bölümünün gerçekleştiği organel hangisidir?
3Klasik
Ölü canlıları parçalayarak maddeleri yeniden toprağa kazandıran canlılara ne ad verilir?
4Klasik
Besin zincirinde üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji miktarının azalmasının nedenini açıklayınız.
Açık uçlu sorular
5Açık uçlu
Fotosentez ile oksijenli solunumu kullanılan maddeler, oluşan ürünler ve enerji dönüşümü bakımından karşılaştırınız.
6Açık uçlu
Geri dönüşümün sürdürülebilir kalkınmaya iki katkısını yazınız ve evde uygulanabilecek bir öneri veriniz.
Boşluk doldurma
7Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Fotosentezde bitkiler karbondioksit ve suyu kullanarak besin üretir ve ortama verir. Bu olayda ışık enerjisi enerjiye dönüşür.
8Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Maya mantarları oksijensiz solunumda şekeri etil alkol ve gazına dönüştürür. Yoğurt yapımında ise bakterilerin oksijensiz solunumu sonucu oluşur.
Doğru-yanlış
9Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Bitkiler solunumu gece ve gündüz, fotosentezi ise yalnızca ışık varken yapar.”
10Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Besin zincirinde enerji tüketicilerden üreticilere doğru aktarılır.”
11Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Bitkiler havadaki azot gazını yapraklarıyla alıp doğrudan kullanabilir.”
12Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Fosil yakıtların yakılması atmosferdeki karbondioksit miktarını artırarak küresel ısınmaya katkıda bulunur.”
Eşleştirme
13Eşleştirme
Besin zincirindeki görevleri canlı örnekleriyle eşleştirin.
Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.
Grafik, tablo ve görsel yorumlama
14Yorumlama
Tablodaki verilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
| Uzaklık (cm) | Kabarcık sayısı |
|---|---|
| 10 | 40 |
| 20 | 22 |
| 30 | 12 |
| 40 | 6 |
15Yorumlama
Işık ve sıcaklığın uygun ve sabit tutulduğu bu deneyin grafiğine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
| Karbondioksit miktarı (birim) | Fotosentez hızı (birim) |
|---|---|
| 0 | 0 |
| 1 | 20 |
| 2 | 40 |
| 3 | 55 |
| 4 | 60 |
| 5 | 60 |
Deney düzeneği yorumlama
16Deney
I. ve II. şişelerin sonuçları karşılaştırıldığında hangi değişkenin etkisi incelenmiş olur?
I. şişe
- 💧 Ilık su
- 🍞 1 kaşık maya
- 🍬 2 kaşık şeker
- 🎈 Ağzında balon
II. şişe
- 💧 Ilık su
- 🍞 1 kaşık maya
- 🎈 Ağzında balon
III. şişe
- 🧊 Soğuk su
- 🍞 1 kaşık maya
- 🍬 2 kaşık şeker
- 🎈 Ağzında balon
Su miktarları ve bekleme süresi aynıdır. Bir saat sonra en çok I. şişedeki balon şişmiştir.
17Deney
Saksıdaki bir bitkinin bir yaprağının yarısı alüminyum folyoyla kaplanıyor ve bitki iki gün güneşte bırakılıyor. Öğretmen yaprağı uygun yöntemle hazırlayıp üzerine iyot çözeltisi damlatıyor: Açıkta kalan kısım mavi-mor renk alıyor, folyolu kısım renk değiştirmiyor. Bu deneyin bağımsız değişkenini ve sonucunu yazınız.
Çoktan seçmeli sorular
18Çoktan seçmeli
Aşağıdakilerden hangisi sürdürülebilir yaşama uygun bir davranıştır?
19Çoktan seçmeli
Bir göle karışan ve canlı vücudunda parçalanmayan zararlı bir madde “su yosunu → küçük balık → büyük balık → balıkçıl kuş” besin zincirinde en çok hangi canlının vücudunda birikir?
Sıralama
20Sıralama
Bir çayır ekosistemindeki besin zincirini enerjinin aktarılma yönüne göre sıralayın.
- 1Ot
- 2Yılan
- 3Çekirge
- 4Kartal
- 5Kurbağa
Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler
Cevap anahtarını göster
| No | Soru | Cevap ve açıklama |
|---|---|---|
| 1 | Bitki hücrelerinde fotosentezin gerçekleştiği organel hangisidir? | Kloroplast Kloroplastlar ışığı soğuran klorofil pigmentini içerir. |
| 2 | Oksijenli solunumun büyük bölümünün gerçekleştiği organel hangisidir? | Mitokondri Mitokondride besinler oksijenle parçalanır ve hücrenin kullanacağı enerji üretilir. |
| 3 | Ölü canlıları parçalayarak maddeleri yeniden toprağa kazandıran canlılara ne ad verilir? | Ayrıştırıcılar Bazı bakteri ve mantarlar ayrıştırıcıdır; madde döngülerinin sürmesini sağlar. |
| 4 | Besin zincirinde üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji miktarının azalmasının nedenini açıklayınız. | Her basamaktaki canlı aldığı enerjinin büyük kısmını solunum, hareket ve büyüme gibi yaşamsal faaliyetlerde kullanır. Bu enerjinin bir bölümü ısı olarak çevreye verilir. Bir üst basamağa yalnızca vücudunda depoladığı küçük bir kısım aktarılır. Enerji besin zincirinde döngü yapmaz; tek yönde akar ve her basamakta azalır. |
| 5 | Fotosentez ile oksijenli solunumu kullanılan maddeler, oluşan ürünler ve enerji dönüşümü bakımından karşılaştırınız. | Fotosentezde karbondioksit ve su kullanılır, besin ve oksijen oluşur; ışık enerjisi kimyasal enerjiye dönüşür. Oksijenli solunumda ise besin ve oksijen kullanılır, karbondioksit ve su oluşur; besindeki kimyasal enerji canlının kullanabileceği enerjiye dönüştürülür. İki olay birbirinin tersi gibidir: birinin ürünleri diğerinin girenleridir. |
| 6 | Geri dönüşümün sürdürülebilir kalkınmaya iki katkısını yazınız ve evde uygulanabilecek bir öneri veriniz. | Geri dönüşüm doğal kaynakların daha az tüketilmesini ve üretimde enerji tasarrufu sağlar. Ayrıca çöp alanlarına giden atık miktarını azaltarak toprak ve su kirliliğini önler. Evde kâğıt, plastik, cam ve metal atıklar ayrı biriktirilip geri dönüşüm kutularına atılabilir. Sürdürülebilirlik, kaynakları gelecek nesillere de yetecek biçimde kullanmayı amaçlar. |
| 7 | Fotosentezde bitkiler karbondioksit ve suyu kullanarak besin üretir ve ortama …… verir. Bu olayda ışık enerjisi …… enerjiye dönüşür. | oksijen · kimyasal Fotosentezin ürünleri besin ve oksijendir; ışık enerjisi besinde kimyasal enerji olarak depolanır. |
| 8 | Maya mantarları oksijensiz solunumda şekeri etil alkol ve …… gazına dönüştürür. Yoğurt yapımında ise bakterilerin oksijensiz solunumu sonucu …… oluşur. | karbondioksit · laktik asit Hamuru kabartan gaz karbondioksittir. Sütü yoğurda dönüştüren, bakterilerin ürettiği laktik asittir. |
| 9 | Bitkiler solunumu gece ve gündüz, fotosentezi ise yalnızca ışık varken yapar. | Doğru Solunum yaşamın sürmesi için sürekli gereklidir; fotosentez ışık enerjisine ihtiyaç duyar. |
| 10 | Besin zincirinde enerji tüketicilerden üreticilere doğru aktarılır. | Yanlış. Doğrusu: Besin zincirinde enerji üreticilerden tüketicilere doğru aktarılır. Enerjinin kaynağı Güneş’tir; üreticiler bu enerjiyi besine dönüştürür ve tüketiciler besinle birlikte enerjiyi alır. |
| 11 | Bitkiler havadaki azot gazını yapraklarıyla alıp doğrudan kullanabilir. | Yanlış. Doğrusu: Bitkiler havadaki azot gazını doğrudan kullanamaz; azot bağlayan bakteriler ve yıldırımlarla bileşiklere dönüşen azotu kökleriyle topraktan alırlar. Azot döngüsünde bakteriler kilit rol oynar. |
| 12 | Fosil yakıtların yakılması atmosferdeki karbondioksit miktarını artırarak küresel ısınmaya katkıda bulunur. | Doğru Karbondioksit bir sera gazıdır; miktarı arttıkça atmosfer daha fazla ısı tutar. |
| 13 | Besin zincirindeki görevleri canlı örnekleriyle eşleştirin. | Üretici → Buğday; Otçul tüketici → Tavşan; Etçil tüketici → Kartal; Ayrıştırıcı → Çürükçül mantar Buğday fotosentez yapar, tavşan bitkilerle, kartal hayvanlarla beslenir; çürükçül mantarlar ölü canlıları ayrıştırır. |
| 14 | Tablodaki verilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? | A) Işık kaynağı bitkiye yaklaştıkça fotosentez hızı artmıştır. Uzaklık azaldıkça ışık şiddeti artar ve daha fazla oksijen kabarcığı çıkar. 40 cm’de de kabarcık çıktığı için fotosentez sürmektedir. Uzaklık bağımsız, kabarcık sayısı bağımlı değişkendir. |
| 15 | Işık ve sıcaklığın uygun ve sabit tutulduğu bu deneyin grafiğine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | B) Karbondioksit miktarı arttıkça fotosentez hızı belirli bir değere kadar artar, sonra sabit kalır. Grafik 4 birime kadar yükselir, sonra 60’ta sabit kalır. Bu noktada hız artık başka bir etken (ör. ışık) tarafından sınırlanır; fotosentez durmaz. |
| 16 | I. ve II. şişelerin sonuçları karşılaştırıldığında hangi değişkenin etkisi incelenmiş olur? | B) Şekerin (besinin) varlığı I ve II arasındaki tek fark şekerdir. Maya mantarları şekeri kullanarak oksijensiz solunum yapar ve oluşan karbondioksit balonu şişirir. Sıcaklığın etkisi I ile III karşılaştırılarak incelenir. |
| 17 | Saksıdaki bir bitkinin bir yaprağının yarısı alüminyum folyoyla kaplanıyor ve bitki iki gün güneşte bırakılıyor. Öğretmen yaprağı uygun yöntemle hazırlayıp üzerine iyot çözeltisi damlatıyor: Açıkta kalan kısım mavi-mor renk alıyor, folyolu kısım renk değiştirmiyor. Bu deneyin bağımsız değişkenini ve sonucunu yazınız. | Bağımsız değişken yaprağın ışık alıp almamasıdır. İyot nişastayla mavi-mor renk verir; yalnızca ışık alan kısımda nişasta oluşmuştur. Buna göre fotosentez için ışık gereklidir. Fotosentezle üretilen besin yaprakta nişasta olarak depolanır; ışık almayan kısımda nişasta oluşmamıştır. |
| 18 | Aşağıdakilerden hangisi sürdürülebilir yaşama uygun bir davranıştır? | C) Yağmur suyunu biriktirip bahçe sulamada kullanmak Yağmur suyunu kullanmak su kaynaklarını korur. Diğer davranışlar kirliliği artırır ya da doğal alanları yok eder. |
| 19 | Bir göle karışan ve canlı vücudunda parçalanmayan zararlı bir madde “su yosunu → küçük balık → büyük balık → balıkçıl kuş” besin zincirinde en çok hangi canlının vücudunda birikir? | D) Balıkçıl kuş Her tüketici çok sayıda alt basamak canlısıyla beslendiği için parçalanmayan madde üst basamaklarda birikir; en çok en üst tüketicide bulunur. |
| 20 | Bir çayır ekosistemindeki besin zincirini enerjinin aktarılma yönüne göre sıralayın. | 1. Ot 2. Çekirge 3. Kurbağa 4. Yılan 5. Kartal Zincir üreticiyle (ot) başlar; enerji otçul çekirgeye, oradan etçil tüketicilere aktarılır. |
Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.