5. Sınıf Fen Bilimleri: Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz Yazılıya Hazırlık

Bu ünitede gökyüzündeki en yakın komşularımız Güneş ve Ay’ı tanıyor, Ay’ın evrelerinin nasıl oluştuğunu ve Güneş, Dünya ile Ay’ın büyüklüklerini karşılaştırıyoruz. Yazılıdan önce özetle hızlıca tekrar yap, sonra soruları çöz.

Yazılı öncesi konu özeti

Güneş’in temel özellikleri

Güneş, kendi ışığını ve ısısını üreten bir yıldızdır; çok sıcak gazlardan oluşur ve küre şeklindedir.
Güneş, Güneş Sistemi’nin merkezindedir; Dünya ve diğer gezegenler onun çevresinde dolanır.
Güneş, Dünya’ya en yakın yıldızdır. Bu yüzden diğer yıldızlardan çok daha büyük ve parlak görünür.
Dünya’daki canlıların ihtiyaç duyduğu ışık ve ısının asıl kaynağı Güneş’tir.
Güneş’e çıplak gözle ya da dürbünle asla bakılmamalıdır; gözlere kalıcı zarar verebilir.

Ay’ın temel özellikleri

Ay, Dünya’nın çevresinde dolanan tek doğal uydusudur ve küre şeklindedir.
Ay’ın kendi ışığı yoktur; Güneş’ten gelen ışığı yansıttığı için parlak görünür.
Ay’da atmosfer (hava) ve sıvı su yoktur; bu nedenle rüzgâr esmez, yağmur yağmaz.
Atmosfer olmadığı için Ay’da gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı çok fazladır.
Ay yüzeyinde, göktaşlarının çarpmasıyla oluşmuş krater adı verilen çukurlar bulunur.
Ay, Dünya’nın çevresindeki bir turunu ve kendi çevresindeki bir dönüşünü aynı sürede tamamlar; bu yüzden Dünya’dan hep aynı yüzü görülür.

Ay’ın evreleri

Ay’ın her zaman Güneş’e bakan yarısı aydınlıktır. Ay, Dünya’nın çevresinde dolandıkça bu aydınlık yarının Dünya’dan görünen kısmı değişir.
Ay’ın Dünya’dan farklı şekillerde görünmesine Ay’ın evreleri denir.
Ana evreler sırasıyla Yeni Ay, İlk Dördün, Dolunay ve Son Dördün’dür. Aralarında hilal ve şişkin Ay görünümleri yer alır.
Yeni Ay’da Ay görünmez, İlk Dördün’de sağ yarısı, Dolunay’da tamamı, Son Dördün’de sol yarısı aydınlık görünür (ülkemizden bakıldığında).
Evreler yaklaşık bir ayda (yaklaşık 29,5 günde) tamamlanır ve sonra yeniden tekrarlanır.

Güneş, Dünya ve Ay: büyüklük ve konum

Büyükten küçüğe sıralama: Güneş, Dünya, Ay.
Güneş’in çapı Dünya’nın çapının yaklaşık 109 katıdır; Ay’ın çapı ise Dünya’nın çapının yaklaşık dörtte biri kadardır.
Ay, Dünya’nın çevresinde; Dünya ise Ay ile birlikte Güneş’in çevresinde dolanır.
Güneş Dünya’dan çok uzakta olduğu için gökyüzünde küçük görünür; Ay ise Dünya’ya Güneş’ten çok daha yakındır.

Bu ünitenin kazanımları (4)

FB.5.1.1 Güneş’in temel özelliklerini açıklayabilme
FB.5.1.2 Ay’ın temel özelliklerini açıklayabilme
FB.5.1.3 Ay’ın evrelerini açıklayabilme
FB.5.1.4 Güneş, Dünya ve Ay’ın büyüklük ve konumlarını karşılaştırabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Yıldız: Kendi ışığını ve ısısını üreten gök cismi.
Uydu: Bir gezegenin çevresinde dolanan gök cismi; Ay, Dünya’nın doğal uydusudur.
Gezegen: Bir yıldızın çevresinde dolanan, kendi ışığı olmayan büyük gök cismi.
Krater: Ay gibi gök cisimlerinin yüzeyinde, göktaşı çarpmasıyla oluşan çukur.
Atmosfer: Bir gök cismini saran hava tabakası; Ay’da bulunmaz.
Ay’ın evreleri: Ay’ın aydınlık yüzünün Dünya’dan görünen kısmının değişmesiyle oluşan farklı görünümler.
Yeni Ay: Ay’ın aydınlık yüzünün Dünya’dan hiç görünmediği evre.
Dolunay: Ay’ın Dünya’ya bakan yüzünün tamamen aydınlık göründüğü evre.
Dördün: Ay’ın yarısının aydınlık göründüğü evre (İlk Dördün ve Son Dördün).

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Güneş Sistemi’nin merkezinde bulunan ve kendi ışığını üreten gök cismi hangisidir?

2Klasik

Ay yüzeyinde göktaşlarının çarpmasıyla oluşan çukurlara ne ad verilir?

3Klasik

Ay’ın aydınlık yüzünün Dünya’dan hiç görünmediği ana evre hangisidir?

4Klasik

Ay’ın kendi ışığı olmadığı hâlde geceleri parlak görünmesinin nedenini açıklayınız.

Cevabın

5Klasik

Güneş de bir yıldızdır; ancak gökyüzündeki diğer yıldızlardan çok daha büyük ve parlak görünür. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

6Açık uçlu

Ay’ın evrelerinin nasıl oluştuğunu açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Dünya’nın çevresinde dolanan Ay, bir olarak sınıflandırılır. Kendi ışığını üreten Güneş ise bir olarak bilinir.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Ay’ın ana evreleri Yeni Ay ile başlar; ardından sırasıyla İlk Dördün, ve Son Dördün gelir. Evrelerin tamamı yaklaşık içinde tekrarlanır.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Güneş, çok sıcak gazlardan oluşan ve kendi ışığını üreten bir yıldızdır.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Ay’da atmosfer bulunduğu için gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı azdır.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Güneş, Dünya ve Ay büyükten küçüğe doğru sıralandığında Güneş, Dünya, Ay sırası elde edilir.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Dolunay evresinde Ay, Güneş ile Dünya’nın arasında bulunur.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Ay’ın ana evrelerini ülkemizden görünüşleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Tabloda Güneş, Dünya ve Ay ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Güneş, Dünya ve Ay’ın karşılaştırılması
Gök cismi	Çapı (Dünya’nın çapı 1 kabul edilirse)	Kendi ışığını üretir mi?	Neyin çevresinde dolanır?
Güneş	yaklaşık 109	Evet	Güneş Sistemi’nin merkezindedir
Dünya	1	Hayır	Güneş
Ay	yaklaşık 0,27	Hayır	Dünya

ATablodaki gök cisimlerinden ikisi kendi ışığını üretir.BGüneş’in çapı Ay’ın çapından küçüktür.CAy’ın çapı Dünya’nın çapının yaklaşık dörtte biri kadardır.DDünya, Ay’ın çevresinde dolanır.

15Yorumlama

Grafik, Yeni Ay’dan başlayarak Ay’ın Dünya’dan görünen aydınlık kısmının günlere göre değişimini yaklaşık olarak göstermektedir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Ay’ın görünen aydınlık kısmı

Yeni Ay’dan sonra geçen süre (gün)	Görünen aydınlık kısım (%)
0	0
7	50
15	100
22	50
29	0

A15. günde Ay Dünya’dan hiç görünmez.B22. günde Dolunay evresi görülür.CYaklaşık 7. günde Ay’ın yarısı aydınlık görünür; bu evre İlk Dördün’dür.D15. günden sonra görünen aydınlık kısım artmaya devam eder.

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Karanlık bir odada Ay’ın evrelerini modelleyen bir öğrenci, iki farklı konumda beyaz topa bakarak gözlem yapıyor. Öğrencinin I. ve II. düzenekte gözlediği evreler hangi seçenekte doğru verilmiştir?

Ay evreleri modeli (lamba: Güneş, top: Ay, öğrencinin başı: Dünya)

I. düzenek

💡 Lamba
⚪ Top, lamba ile öğrencinin arasında
🧒 Öğrenci yüzü lambaya ve topa dönük

II. düzenek

💡 Lamba
🧒 Öğrenci, lamba ile topun arasında (sırtı lambaya dönük)
⚪ Top, başının gölgesine girmeyecek kadar yukarıda

Odada lambadan başka ışık yoktur.

AI: Dolunay – II: Yeni AyBI: Yeni Ay – II: DolunayCI: İlk Dördün – II: Son DördünDI: Dolunay – II: İlk Dördün

17Deney

Ay evreleri modelinde öğrenci, topu önünde tutarak kendi çevresinde saat yönünün tersine yavaşça dönüyor. Top lambaya doğru tutulduğunda başlayarak öğrencinin göreceği görünümleri sıraya koyun.

1Top karanlık görünür (Yeni Ay).
2Topun sağ yarısı aydınlık görünür (İlk Dördün).
3Topun sol yarısı aydınlık görünür (Son Dördün).
4Topun öğrenciye bakan yüzü tamamen aydınlık görünür (Dolunay).

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi Ay’ın özelliklerinden biri değildir?

AYüzeyinde kraterler bulunur.BKendi ışığını üretir.CDünya’nın çevresinde dolanır.DAtmosferi yoktur.

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Güneş Sistemi’nin merkezinde bulunan ve kendi ışığını üreten gök cismi hangisidir?	Güneş Güneş bir yıldızdır; kendi ışığını ve ısısını üretir. Gezegenler onun çevresinde dolanır.
2	Ay yüzeyinde göktaşlarının çarpmasıyla oluşan çukurlara ne ad verilir?	Krater Ay’da atmosfer olmadığı için göktaşları yanmadan yüzeye çarpar ve krater adı verilen çukurlar oluşturur.
3	Ay’ın aydınlık yüzünün Dünya’dan hiç görünmediği ana evre hangisidir?	Yeni Ay Yeni Ay evresinde Ay’ın aydınlık yüzü Güneş’e, karanlık yüzü Dünya’ya dönüktür; bu yüzden Ay görünmez.
4	Ay’ın kendi ışığı olmadığı hâlde geceleri parlak görünmesinin nedenini açıklayınız.	Ay kendi ışığını üretmez. Güneş’ten gelen ışık Ay’ın yüzeyine çarpar ve yansır. Yansıyan bu ışık gözümüze ulaştığı için Ay’ı parlak görürüz. Ay bir ışık kaynağı değildir. Gördüğümüz parlaklık, Ay yüzeyinden yansıyan Güneş ışığıdır.
5	Güneş de bir yıldızdır; ancak gökyüzündeki diğer yıldızlardan çok daha büyük ve parlak görünür. Bunun nedenini açıklayınız.	Güneş, Dünya’ya en yakın yıldızdır. Diğer yıldızlar Dünya’dan çok daha uzakta olduğu için küçük birer nokta gibi ve sönük görünür. Bir cisim ne kadar uzaktaysa o kadar küçük görünür. Güneş’in büyük ve parlak görünmesi, Dünya’ya diğer yıldızlardan çok daha yakın olmasından kaynaklanır.
6	Ay’ın evrelerinin nasıl oluştuğunu açıklayınız.	Ay’ın her zaman Güneş’e bakan yarısı aydınlıktır. Ay, Dünya’nın çevresinde dolanırken bu aydınlık yarının Dünya’dan görülen kısmı değişir. Bu yüzden Ay’ı yaklaşık bir ay boyunca Yeni Ay, İlk Dördün, Dolunay ve Son Dördün gibi farklı şekillerde görürüz. Evreler, Ay’ın şeklinin değişmesinden değil, aydınlık yüzünün Dünya’dan görünen kısmının değişmesinden oluşur.
7	Dünya’nın çevresinde dolanan Ay, bir …… olarak sınıflandırılır. Kendi ışığını üreten Güneş ise bir …… olarak bilinir.	uydu · yıldız Bir gezegenin çevresinde dolanan gök cismi uydudur. Kendi ışığını üreten gök cismi ise yıldızdır.
8	Ay’ın ana evreleri Yeni Ay ile başlar; ardından sırasıyla İlk Dördün, …… ve Son Dördün gelir. Evrelerin tamamı yaklaşık …… içinde tekrarlanır.	Dolunay · bir ay İlk Dördün’den sonra gelen ana evre Dolunay’dır. Evreler yaklaşık 29,5 günde, yani yaklaşık bir ayda tamamlanır.
9	Güneş, çok sıcak gazlardan oluşan ve kendi ışığını üreten bir yıldızdır.	Doğru Güneş bir yıldızdır; sıcak gazlardan oluşur, ışık ve ısı yayar.
10	Ay’da atmosfer bulunduğu için gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı azdır.	Yanlış. Doğrusu: Ay’da atmosfer bulunmadığı için gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı çok fazladır. Atmosfer bir örtü gibi ısıyı tutar. Ay’da atmosfer olmadığından gündüz çok ısınır, gece çok soğur.
11	Güneş, Dünya ve Ay büyükten küçüğe doğru sıralandığında Güneş, Dünya, Ay sırası elde edilir.	Doğru Güneş üçü arasında en büyüğüdür; Ay ise Dünya’dan küçüktür.
12	Dolunay evresinde Ay, Güneş ile Dünya’nın arasında bulunur.	Yanlış. Doğrusu: Dolunay evresinde Dünya, Güneş ile Ay’ın arasında bulunur. Ay’ın Güneş ile Dünya arasında olduğu evre Yeni Ay’dır. Dolunayda Ay’ın aydınlık yüzü tamamen Dünya’ya dönüktür; bu, Ay Güneş’in tam karşı tarafındayken olur.
13	Ay’ın ana evrelerini ülkemizden görünüşleriyle eşleştirin.	Yeni Ay → Ay’ın aydınlık yüzü Dünya’dan görünmez.; İlk Dördün → Yeni Ay’dan yaklaşık bir hafta sonra sağ yarısı aydınlık görünür.; Dolunay → Dünya’ya bakan yüzünün tamamı aydınlık görünür.; Son Dördün → Dolunay’dan yaklaşık bir hafta sonra sol yarısı aydınlık görünür. Ana evreler arasında yaklaşık birer hafta vardır. Ülkemizden bakıldığında İlk Dördün’de sağ, Son Dördün’de sol yarı aydınlıktır.
14	Tabloda Güneş, Dünya ve Ay ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?	C) Ay’ın çapı Dünya’nın çapının yaklaşık dörtte biri kadardır. 0,27 yaklaşık dörtte bire (0,25) eşittir. Tabloda yalnızca Güneş kendi ışığını üretir ve Ay, Dünya’nın çevresinde dolanır.
15	Grafik, Yeni Ay’dan başlayarak Ay’ın Dünya’dan görünen aydınlık kısmının günlere göre değişimini yaklaşık olarak göstermektedir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?	C) Yaklaşık 7. günde Ay’ın yarısı aydınlık görünür; bu evre İlk Dördün’dür. 7. günde aydınlık kısım %50’dir ve Yeni Ay’dan sonraki ilk yarım görünüm İlk Dördün’dür. 15. gün Dolunay’dır; sonra aydınlık kısım azalır ve 22. gün Son Dördün görülür.
16	Karanlık bir odada Ay’ın evrelerini modelleyen bir öğrenci, iki farklı konumda beyaz topa bakarak gözlem yapıyor. Öğrencinin I. ve II. düzenekte gözlediği evreler hangi seçenekte doğru verilmiştir?	B) I: Yeni Ay – II: Dolunay I. düzenekte topun aydınlık yüzü lambaya dönüktür, öğrenci karanlık yüzü görür: Yeni Ay. II. düzenekte öğrenci topun aydınlık yüzünün tamamını görür: Dolunay.
17	Ay evreleri modelinde öğrenci, topu önünde tutarak kendi çevresinde saat yönünün tersine yavaşça dönüyor. Top lambaya doğru tutulduğunda başlayarak öğrencinin göreceği görünümleri sıraya koyun.	1. Top karanlık görünür (Yeni Ay). 2. Topun sağ yarısı aydınlık görünür (İlk Dördün). 3. Topun öğrenciye bakan yüzü tamamen aydınlık görünür (Dolunay). 4. Topun sol yarısı aydınlık görünür (Son Dördün). Model, Ay’ın Dünya çevresindeki dolanımını gösterir. Top döndükçe aydınlık yüzün görünen kısmı önce artar, Dolunay’dan sonra azalır.
18	Aşağıdakilerden hangisi Ay’ın özelliklerinden biri değildir?	B) Kendi ışığını üretir. Ay kendi ışığını üretmez; Güneş’ten gelen ışığı yansıtır. Diğer seçenekler Ay’ın özellikleridir.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

5. Sınıf Fen Bilimleri: Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz Yazılıya Hazırlık

Yazılı öncesi konu özeti

Güneş’in temel özellikleri

Güneş, kendi ışığını ve ısısını üreten bir yıldızdır; çok sıcak gazlardan oluşur ve küre şeklindedir.
Güneş, Güneş Sistemi’nin merkezindedir; Dünya ve diğer gezegenler onun çevresinde dolanır.
Güneş, Dünya’ya en yakın yıldızdır. Bu yüzden diğer yıldızlardan çok daha büyük ve parlak görünür.
Dünya’daki canlıların ihtiyaç duyduğu ışık ve ısının asıl kaynağı Güneş’tir.
Güneş’e çıplak gözle ya da dürbünle asla bakılmamalıdır; gözlere kalıcı zarar verebilir.

Ay’ın temel özellikleri

Ay, Dünya’nın çevresinde dolanan tek doğal uydusudur ve küre şeklindedir.
Ay’ın kendi ışığı yoktur; Güneş’ten gelen ışığı yansıttığı için parlak görünür.
Ay’da atmosfer (hava) ve sıvı su yoktur; bu nedenle rüzgâr esmez, yağmur yağmaz.
Atmosfer olmadığı için Ay’da gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı çok fazladır.
Ay yüzeyinde, göktaşlarının çarpmasıyla oluşmuş krater adı verilen çukurlar bulunur.
Ay, Dünya’nın çevresindeki bir turunu ve kendi çevresindeki bir dönüşünü aynı sürede tamamlar; bu yüzden Dünya’dan hep aynı yüzü görülür.

Ay’ın evreleri

Ay’ın her zaman Güneş’e bakan yarısı aydınlıktır. Ay, Dünya’nın çevresinde dolandıkça bu aydınlık yarının Dünya’dan görünen kısmı değişir.
Ay’ın Dünya’dan farklı şekillerde görünmesine Ay’ın evreleri denir.
Ana evreler sırasıyla Yeni Ay, İlk Dördün, Dolunay ve Son Dördün’dür. Aralarında hilal ve şişkin Ay görünümleri yer alır.
Yeni Ay’da Ay görünmez, İlk Dördün’de sağ yarısı, Dolunay’da tamamı, Son Dördün’de sol yarısı aydınlık görünür (ülkemizden bakıldığında).
Evreler yaklaşık bir ayda (yaklaşık 29,5 günde) tamamlanır ve sonra yeniden tekrarlanır.

Güneş, Dünya ve Ay: büyüklük ve konum

Büyükten küçüğe sıralama: Güneş, Dünya, Ay.
Güneş’in çapı Dünya’nın çapının yaklaşık 109 katıdır; Ay’ın çapı ise Dünya’nın çapının yaklaşık dörtte biri kadardır.
Ay, Dünya’nın çevresinde; Dünya ise Ay ile birlikte Güneş’in çevresinde dolanır.
Güneş Dünya’dan çok uzakta olduğu için gökyüzünde küçük görünür; Ay ise Dünya’ya Güneş’ten çok daha yakındır.

Bu ünitenin kazanımları (4)

FB.5.1.1 Güneş’in temel özelliklerini açıklayabilme
FB.5.1.2 Ay’ın temel özelliklerini açıklayabilme
FB.5.1.3 Ay’ın evrelerini açıklayabilme
FB.5.1.4 Güneş, Dünya ve Ay’ın büyüklük ve konumlarını karşılaştırabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Yıldız: Kendi ışığını ve ısısını üreten gök cismi.
Uydu: Bir gezegenin çevresinde dolanan gök cismi; Ay, Dünya’nın doğal uydusudur.
Gezegen: Bir yıldızın çevresinde dolanan, kendi ışığı olmayan büyük gök cismi.
Krater: Ay gibi gök cisimlerinin yüzeyinde, göktaşı çarpmasıyla oluşan çukur.
Atmosfer: Bir gök cismini saran hava tabakası; Ay’da bulunmaz.
Ay’ın evreleri: Ay’ın aydınlık yüzünün Dünya’dan görünen kısmının değişmesiyle oluşan farklı görünümler.
Yeni Ay: Ay’ın aydınlık yüzünün Dünya’dan hiç görünmediği evre.
Dolunay: Ay’ın Dünya’ya bakan yüzünün tamamen aydınlık göründüğü evre.
Dördün: Ay’ın yarısının aydınlık göründüğü evre (İlk Dördün ve Son Dördün).

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Güneş Sistemi’nin merkezinde bulunan ve kendi ışığını üreten gök cismi hangisidir?

2Klasik

Ay yüzeyinde göktaşlarının çarpmasıyla oluşan çukurlara ne ad verilir?

3Klasik

Ay’ın aydınlık yüzünün Dünya’dan hiç görünmediği ana evre hangisidir?

4Klasik

Ay’ın kendi ışığı olmadığı hâlde geceleri parlak görünmesinin nedenini açıklayınız.

Cevabın

5Klasik

Güneş de bir yıldızdır; ancak gökyüzündeki diğer yıldızlardan çok daha büyük ve parlak görünür. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

6Açık uçlu

Ay’ın evrelerinin nasıl oluştuğunu açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Dünya’nın çevresinde dolanan Ay, bir olarak sınıflandırılır. Kendi ışığını üreten Güneş ise bir olarak bilinir.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Ay’ın ana evreleri Yeni Ay ile başlar; ardından sırasıyla İlk Dördün, ve Son Dördün gelir. Evrelerin tamamı yaklaşık içinde tekrarlanır.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Güneş, çok sıcak gazlardan oluşan ve kendi ışığını üreten bir yıldızdır.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Ay’da atmosfer bulunduğu için gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı azdır.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Güneş, Dünya ve Ay büyükten küçüğe doğru sıralandığında Güneş, Dünya, Ay sırası elde edilir.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Dolunay evresinde Ay, Güneş ile Dünya’nın arasında bulunur.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Ay’ın ana evrelerini ülkemizden görünüşleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Tabloda Güneş, Dünya ve Ay ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Güneş, Dünya ve Ay’ın karşılaştırılması
Gök cismi	Çapı (Dünya’nın çapı 1 kabul edilirse)	Kendi ışığını üretir mi?	Neyin çevresinde dolanır?
Güneş	yaklaşık 109	Evet	Güneş Sistemi’nin merkezindedir
Dünya	1	Hayır	Güneş
Ay	yaklaşık 0,27	Hayır	Dünya

15Yorumlama

Grafik, Yeni Ay’dan başlayarak Ay’ın Dünya’dan görünen aydınlık kısmının günlere göre değişimini yaklaşık olarak göstermektedir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Ay’ın görünen aydınlık kısmı

Yeni Ay’dan sonra geçen süre (gün)	Görünen aydınlık kısım (%)
0	0
7	50
15	100
22	50
29	0

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Karanlık bir odada Ay’ın evrelerini modelleyen bir öğrenci, iki farklı konumda beyaz topa bakarak gözlem yapıyor. Öğrencinin I. ve II. düzenekte gözlediği evreler hangi seçenekte doğru verilmiştir?

Ay evreleri modeli (lamba: Güneş, top: Ay, öğrencinin başı: Dünya)

I. düzenek

💡 Lamba
⚪ Top, lamba ile öğrencinin arasında
🧒 Öğrenci yüzü lambaya ve topa dönük

II. düzenek

💡 Lamba
🧒 Öğrenci, lamba ile topun arasında (sırtı lambaya dönük)
⚪ Top, başının gölgesine girmeyecek kadar yukarıda

Odada lambadan başka ışık yoktur.

AI: Dolunay – II: Yeni AyBI: Yeni Ay – II: DolunayCI: İlk Dördün – II: Son DördünDI: Dolunay – II: İlk Dördün

17Deney

Ay evreleri modelinde öğrenci, topu önünde tutarak kendi çevresinde saat yönünün tersine yavaşça dönüyor. Top lambaya doğru tutulduğunda başlayarak öğrencinin göreceği görünümleri sıraya koyun.

1Top karanlık görünür (Yeni Ay).
2Topun sağ yarısı aydınlık görünür (İlk Dördün).
3Topun sol yarısı aydınlık görünür (Son Dördün).
4Topun öğrenciye bakan yüzü tamamen aydınlık görünür (Dolunay).

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi Ay’ın özelliklerinden biri değildir?

AYüzeyinde kraterler bulunur.BKendi ışığını üretir.CDünya’nın çevresinde dolanır.DAtmosferi yoktur.

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Güneş Sistemi’nin merkezinde bulunan ve kendi ışığını üreten gök cismi hangisidir?	Güneş Güneş bir yıldızdır; kendi ışığını ve ısısını üretir. Gezegenler onun çevresinde dolanır.
2	Ay yüzeyinde göktaşlarının çarpmasıyla oluşan çukurlara ne ad verilir?	Krater Ay’da atmosfer olmadığı için göktaşları yanmadan yüzeye çarpar ve krater adı verilen çukurlar oluşturur.
3	Ay’ın aydınlık yüzünün Dünya’dan hiç görünmediği ana evre hangisidir?	Yeni Ay Yeni Ay evresinde Ay’ın aydınlık yüzü Güneş’e, karanlık yüzü Dünya’ya dönüktür; bu yüzden Ay görünmez.
4	Ay’ın kendi ışığı olmadığı hâlde geceleri parlak görünmesinin nedenini açıklayınız.	Ay kendi ışığını üretmez. Güneş’ten gelen ışık Ay’ın yüzeyine çarpar ve yansır. Yansıyan bu ışık gözümüze ulaştığı için Ay’ı parlak görürüz. Ay bir ışık kaynağı değildir. Gördüğümüz parlaklık, Ay yüzeyinden yansıyan Güneş ışığıdır.
5	Güneş de bir yıldızdır; ancak gökyüzündeki diğer yıldızlardan çok daha büyük ve parlak görünür. Bunun nedenini açıklayınız.	Güneş, Dünya’ya en yakın yıldızdır. Diğer yıldızlar Dünya’dan çok daha uzakta olduğu için küçük birer nokta gibi ve sönük görünür. Bir cisim ne kadar uzaktaysa o kadar küçük görünür. Güneş’in büyük ve parlak görünmesi, Dünya’ya diğer yıldızlardan çok daha yakın olmasından kaynaklanır.
6	Ay’ın evrelerinin nasıl oluştuğunu açıklayınız.	Ay’ın her zaman Güneş’e bakan yarısı aydınlıktır. Ay, Dünya’nın çevresinde dolanırken bu aydınlık yarının Dünya’dan görülen kısmı değişir. Bu yüzden Ay’ı yaklaşık bir ay boyunca Yeni Ay, İlk Dördün, Dolunay ve Son Dördün gibi farklı şekillerde görürüz. Evreler, Ay’ın şeklinin değişmesinden değil, aydınlık yüzünün Dünya’dan görünen kısmının değişmesinden oluşur.
7	Dünya’nın çevresinde dolanan Ay, bir …… olarak sınıflandırılır. Kendi ışığını üreten Güneş ise bir …… olarak bilinir.	uydu · yıldız Bir gezegenin çevresinde dolanan gök cismi uydudur. Kendi ışığını üreten gök cismi ise yıldızdır.
8	Ay’ın ana evreleri Yeni Ay ile başlar; ardından sırasıyla İlk Dördün, …… ve Son Dördün gelir. Evrelerin tamamı yaklaşık …… içinde tekrarlanır.	Dolunay · bir ay İlk Dördün’den sonra gelen ana evre Dolunay’dır. Evreler yaklaşık 29,5 günde, yani yaklaşık bir ayda tamamlanır.
9	Güneş, çok sıcak gazlardan oluşan ve kendi ışığını üreten bir yıldızdır.	Doğru Güneş bir yıldızdır; sıcak gazlardan oluşur, ışık ve ısı yayar.
10	Ay’da atmosfer bulunduğu için gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı azdır.	Yanlış. Doğrusu: Ay’da atmosfer bulunmadığı için gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkı çok fazladır. Atmosfer bir örtü gibi ısıyı tutar. Ay’da atmosfer olmadığından gündüz çok ısınır, gece çok soğur.
11	Güneş, Dünya ve Ay büyükten küçüğe doğru sıralandığında Güneş, Dünya, Ay sırası elde edilir.	Doğru Güneş üçü arasında en büyüğüdür; Ay ise Dünya’dan küçüktür.
12	Dolunay evresinde Ay, Güneş ile Dünya’nın arasında bulunur.	Yanlış. Doğrusu: Dolunay evresinde Dünya, Güneş ile Ay’ın arasında bulunur. Ay’ın Güneş ile Dünya arasında olduğu evre Yeni Ay’dır. Dolunayda Ay’ın aydınlık yüzü tamamen Dünya’ya dönüktür; bu, Ay Güneş’in tam karşı tarafındayken olur.
13	Ay’ın ana evrelerini ülkemizden görünüşleriyle eşleştirin.	Yeni Ay → Ay’ın aydınlık yüzü Dünya’dan görünmez.; İlk Dördün → Yeni Ay’dan yaklaşık bir hafta sonra sağ yarısı aydınlık görünür.; Dolunay → Dünya’ya bakan yüzünün tamamı aydınlık görünür.; Son Dördün → Dolunay’dan yaklaşık bir hafta sonra sol yarısı aydınlık görünür. Ana evreler arasında yaklaşık birer hafta vardır. Ülkemizden bakıldığında İlk Dördün’de sağ, Son Dördün’de sol yarı aydınlıktır.
14	Tabloda Güneş, Dünya ve Ay ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?	C) Ay’ın çapı Dünya’nın çapının yaklaşık dörtte biri kadardır. 0,27 yaklaşık dörtte bire (0,25) eşittir. Tabloda yalnızca Güneş kendi ışığını üretir ve Ay, Dünya’nın çevresinde dolanır.
15	Grafik, Yeni Ay’dan başlayarak Ay’ın Dünya’dan görünen aydınlık kısmının günlere göre değişimini yaklaşık olarak göstermektedir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?	C) Yaklaşık 7. günde Ay’ın yarısı aydınlık görünür; bu evre İlk Dördün’dür. 7. günde aydınlık kısım %50’dir ve Yeni Ay’dan sonraki ilk yarım görünüm İlk Dördün’dür. 15. gün Dolunay’dır; sonra aydınlık kısım azalır ve 22. gün Son Dördün görülür.
16	Karanlık bir odada Ay’ın evrelerini modelleyen bir öğrenci, iki farklı konumda beyaz topa bakarak gözlem yapıyor. Öğrencinin I. ve II. düzenekte gözlediği evreler hangi seçenekte doğru verilmiştir?	B) I: Yeni Ay – II: Dolunay I. düzenekte topun aydınlık yüzü lambaya dönüktür, öğrenci karanlık yüzü görür: Yeni Ay. II. düzenekte öğrenci topun aydınlık yüzünün tamamını görür: Dolunay.
17	Ay evreleri modelinde öğrenci, topu önünde tutarak kendi çevresinde saat yönünün tersine yavaşça dönüyor. Top lambaya doğru tutulduğunda başlayarak öğrencinin göreceği görünümleri sıraya koyun.	1. Top karanlık görünür (Yeni Ay). 2. Topun sağ yarısı aydınlık görünür (İlk Dördün). 3. Topun öğrenciye bakan yüzü tamamen aydınlık görünür (Dolunay). 4. Topun sol yarısı aydınlık görünür (Son Dördün). Model, Ay’ın Dünya çevresindeki dolanımını gösterir. Top döndükçe aydınlık yüzün görünen kısmı önce artar, Dolunay’dan sonra azalır.
18	Aşağıdakilerden hangisi Ay’ın özelliklerinden biri değildir?	B) Kendi ışığını üretir. Ay kendi ışığını üretmez; Güneş’ten gelen ışığı yansıtır. Diğer seçenekler Ay’ın özellikleridir.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.