5. Sınıf Fen Bilimleri: Kuvveti Tanıyalım Yazılıya Hazırlık

Bu ünitede kuvvetin cisimleri nasıl etkilediğini, kuvvetin dinamometreyle nasıl ölçüldüğünü, kütle ile ağırlığın farkını ve sürtünme kuvvetini öğreniyoruz. Özeti oku, sonra sorularla kendini dene.

Yazılı öncesi konu özeti

Kuvvet ve cisimler üzerindeki etkileri

Kuvvet, cisimlere uygulanan itme ya da çekmedir; birimi newtondur ve N harfiyle gösterilir.
Kuvvet duran bir cismi harekete geçirebilir, hareket eden bir cismi hızlandırabilir, yavaşlatabilir ya da durdurabilir.
Kuvvet hareket eden bir cismin yönünü değiştirebilir.
Kuvvet cisimlerin şeklini de değiştirebilir; örneğin oyun hamuru sıkılınca yassılaşır.

Kuvvetin ölçülmesi: dinamometre

Kuvvet, dinamometre ile ölçülür. Dinamometrenin içinde esnek bir yay ve üzerinde bölmeli bir ölçek bulunur.
Uygulanan kuvvet arttıkça yay daha çok uzar; ölçekteki değer newton cinsinden okunur.
Ölçüm öncesinde gösterge sıfıra ayarlanmalı, değer göz hizasından okunmalıdır.
Her dinamometrenin bir ölçüm sınırı vardır; bu sınırdan büyük kuvvet uygulanırsa yay bozulabilir.
Yayları farklı olan dinamometrelerin ölçebildiği en büyük kuvvet de farklıdır.

Kütle ve ağırlık

Kütle, bir cisimdeki madde miktarıdır. Eşit kollu terazi ile ölçülür, birimi kilogram (kg) ve gramdır (g).
Ağırlık, Dünya’nın (ya da bulunulan gök cisminin) cisme uyguladığı çekim kuvvetidir. Dinamometre ile ölçülür, birimi newtondur (N).
Kütle bulunulan yere göre değişmez; ağırlık ise çekim kuvvetine bağlı olarak değişir.
Ay’ın çekim kuvveti Dünya’nınkinden küçük olduğu için bir cismin Ay’daki ağırlığı Dünya’dakinden azdır (yaklaşık altıda biri).

Sürtünme kuvveti

Sürtünme kuvveti, birbirine temas eden yüzeyler arasında oluşan ve harekete zıt yönde etki eden kuvvettir.
Yüzey pürüzlü olduğunda sürtünme artar; kaygan ve düzgün yüzeylerde azalır.
Yararları: yürüyebilmemizi, araçların fren yapabilmesini, eşyaların kaymadan durabilmesini sağlar.
Zararları: ayakkabı ve lastik gibi cisimleri aşındırır, makine parçalarını ısıtır.
Yağlama ve tekerlek kullanma sürtünmeyi azaltır; kışın yola kum dökmek ve lastiğe zincir takmak sürtünmeyi artırır.

Bu ünitenin kazanımları (4)

FB.5.2.1 Kuvvetin cisimler üzerindeki etkilerini açıklayabilme
FB.5.2.2 Kuvveti dinamometre ile ölçebilme
FB.5.2.3 Kütle ve ağırlık kavramlarını ayırt edebilme
FB.5.2.4 Sürtünme kuvvetini ve etkilerini açıklayabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Kuvvet: Cisimlere uygulanan itme ya da çekme.
Newton (N): Kuvvetin ve ağırlığın birimi.
Dinamometre: İçindeki esnek yay sayesinde kuvveti ölçen araç.
Kütle: Bir cisimdeki madde miktarı; yere göre değişmez.
Ağırlık: Bulunulan gök cisminin bir cisme uyguladığı çekim kuvveti.
Eşit kollu terazi: Kütleyi ölçmek için kullanılan araç.
Sürtünme kuvveti: Temas eden yüzeyler arasında harekete zıt yönde oluşan kuvvet.
Ölçüm sınırı: Bir dinamometrenin ölçebildiği en büyük kuvvet değeri.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Kuvvetin birimi nedir?

2Klasik

Kuvveti ölçmek için kullanılan araca ne ad verilir?

3Klasik

Dünya’nın bir cisme uyguladığı çekim kuvvetine ne ad verilir?

4Klasik

Kütle ile ağırlığı tanımları, ölçüldükleri araçlar ve bulunulan yere göre değişip değişmemeleri bakımından karşılaştırınız.

Cevabın

5Klasik

Kışın buzlu yollarda araç lastiklerine zincir takılır ya da yollara kum dökülür. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

6Açık uçlu

Kuvvetin cisimler üzerindeki etkilerini birer örnek vererek açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Dinamometrenin içindeki esnek uygulanan kuvvet arttıkça daha çok uzar. Ölçülen değer birimiyle okunur.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Temas eden yüzeyler arasında harekete zıt yönde oluşan kuvvete kuvveti denir. Yüzey ne kadar olursa bu kuvvet o kadar büyük olur.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Bir astronot Ay’a gittiğinde kütlesi değişmez, ağırlığı ise azalır.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kuvvet yalnızca duran cisimleri harekete geçirebilir; hareket eden bir cismi durduramaz.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Dinamometreye ölçüm sınırından daha büyük bir kuvvet uygulanırsa yayı bozulabilir.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Sürtünme kuvveti her zaman zararlıdır.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Aynı oyuncak araba aynı rampanın aynı noktasından serbest bırakılıyor ve rampanın önüne farklı yüzeyler seriliyor. Tabloya göre hangi yargıya ulaşılır?

Arabanın rampadan indikten sonra aldığı yol
Yüzey	Alınan yol (cm)
Cam	140
Tahta	95
Halı	35
Zımpara kâğıdı	20

ASürtünme kuvveti en çok cam yüzeyde oluşmuştur.BArabanın aldığı yol yüzeyin cinsine bağlı değildir.CHalı yüzeyde oluşan sürtünme, tahta yüzeydekinden azdır.DYüzey pürüzlü hâle geldikçe arabanın aldığı yol azalmıştır.

15Yorumlama

Bir dinamometrenin yayına farklı ağırlıktaki cisimler asılarak yayın uzaması ölçülmüş ve grafik çizilmiştir. Grafikteki düzen devam ederse bu yaya 5 N ağırlığında bir cisim asıldığında yay kaç cm uzar? (Ölçüm sınırı aşılmamaktadır.)

Yaydaki uzamanın asılan ağırlığa göre değişimi

Asılan cismin ağırlığı (N)	Yaydaki uzama (cm)
0	0
1	2
2	4
3	6
4	8

A5B8C10D12

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Bir öğrenci aynı tahta bloğu iki farklı yüzeyde dinamometreyle yavaşça çekiyor ve dinamometrede okunan değerleri karşılaştırıyor. Bu deneyde öğrencinin değiştirdiği değişken (bağımsız değişken) hangisidir?

Sürtünme kuvveti deneyi

I. düzenek

🧱 Tahta blok
🪟 Cam yüzey
📏 Dinamometre ile yatay çekme

II. düzenek

🧱 Aynı tahta blok
🧶 Halı yüzey
📏 Aynı dinamometre ile yatay çekme

Blok her iki düzenekte de aynı şekilde, yavaşça çekilmektedir.

ABloğun kütlesiBYüzeyin cinsiCDinamometrenin türüDÇekme yönü

17Deney

Lastik bant ve cetvelle basit bir kuvvet ölçer yapan öğrencinin yapacağı işlemleri doğru sıraya koyun.

1Lastik bandı bir askıya bağlayıp alt ucuna kanca takmak.
2Kancaya hiçbir şey asılmamışken kancanın hizasını cetvelde sıfır olarak işaretlemek.
3Ağırlığı bilinmeyen bir cismi asıp işaretlere bakarak ağırlığını tahmin etmek.
4Ağırlığı bilinen cisimleri sırayla asıp her birinde kancanın yeni hizasını işaretlemek.

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisinde sürtünme kuvveti azaltılmaya çalışılmıştır?

AMerdiven basamaklarına kaydırmaz bant yapıştırılmasıBFutbol ayakkabılarının tabanının dişli yapılmasıCBisiklet zincirinin yağlanmasıDKışın buzlu kaldırımlara kum dökülmesi

19Çoktan seçmeli

Aşağıdaki olaylardan hangisinde uygulanan kuvvet cismin yalnızca şeklini değiştirmiştir?

AMasadaki oyun hamurunun avuçla bastırılarak yassılaştırılmasıBKalecinin gelen topu yakalayıp durdurmasıCDuvara çarpan topun geri dönmesiDDuran oyuncak arabanın itilerek harekete geçirilmesi

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Kuvvetin birimi nedir?	Newton (N) Kuvvet newton (N) birimiyle ifade edilir. Ağırlık da bir kuvvet olduğu için birimi newtondur.
2	Kuvveti ölçmek için kullanılan araca ne ad verilir?	Dinamometre Dinamometrenin içindeki yay, uygulanan kuvvetle uzar ve ölçekten kuvvetin değeri okunur.
3	Dünya’nın bir cisme uyguladığı çekim kuvvetine ne ad verilir?	Ağırlık Ağırlık bir kuvvettir; dinamometreyle ölçülür ve birimi newtondur.
4	Kütle ile ağırlığı tanımları, ölçüldükleri araçlar ve bulunulan yere göre değişip değişmemeleri bakımından karşılaştırınız.	Kütle cisimdeki madde miktarıdır; eşit kollu teraziyle ölçülür, birimi kilogramdır ve her yerde aynıdır. Ağırlık ise cisme etki eden çekim kuvvetidir; dinamometreyle ölçülür, birimi newtondur ve bulunulan yere göre değişir. Örneğin Ay’da ağırlık azalır ama kütle aynı kalır. Kütle ve ağırlık günlük dilde karıştırılsa da farklı kavramlardır: biri madde miktarı, diğeri bir kuvvettir.
5	Kışın buzlu yollarda araç lastiklerine zincir takılır ya da yollara kum dökülür. Bunun nedenini açıklayınız.	Buzlu yol çok kaygan olduğu için lastik ile yol arasındaki sürtünme azalır ve araçlar kayabilir. Zincir takmak ya da kum dökmek yüzeyi pürüzlü hâle getirerek sürtünmeyi artırır. Böylece araçlar daha güvenli hareket eder ve fren yapabilir. Sürtünme bu durumda yararlıdır; artırılması kazaları önler.
6	Kuvvetin cisimler üzerindeki etkilerini birer örnek vererek açıklayınız.	Kuvvet duran bir cismi harekete geçirebilir; örneğin duran topa vurunca top yuvarlanır. Hareket eden bir cismi durdurabilir; kaleci gelen topu tutarak durdurur. Cismin yönünü değiştirebilir; duvara çarpan top geri döner. Cismin şeklini değiştirebilir; sıkılan oyun hamuru yassılaşır. Kuvvetin etkileri hareket durumunda ya da şekilde değişiklik olarak gözlenir.
7	Dinamometrenin içindeki esnek …… uygulanan kuvvet arttıkça daha çok uzar. Ölçülen değer …… birimiyle okunur.	yay · newton Dinamometre yayın uzamasından yararlanır. Kuvvetin birimi newtondur; kilogram ise kütlenin birimidir.
8	Temas eden yüzeyler arasında harekete zıt yönde oluşan kuvvete …… kuvveti denir. Yüzey ne kadar …… olursa bu kuvvet o kadar büyük olur.	sürtünme · pürüzlü Sürtünme kuvveti pürüzlü yüzeylerde büyük, kaygan yüzeylerde küçüktür.
9	Bir astronot Ay’a gittiğinde kütlesi değişmez, ağırlığı ise azalır.	Doğru Kütle madde miktarıdır ve değişmez. Ay’ın çekim kuvveti Dünya’nınkinden küçük olduğu için ağırlık azalır.
10	Kuvvet yalnızca duran cisimleri harekete geçirebilir; hareket eden bir cismi durduramaz.	Yanlış. Doğrusu: Kuvvet duran cisimleri harekete geçirebildiği gibi hareket eden cisimleri yavaşlatabilir, durdurabilir ve yönlerini değiştirebilir. Örneğin kaleci uyguladığı kuvvetle gelen topu durdurur.
11	Dinamometreye ölçüm sınırından daha büyük bir kuvvet uygulanırsa yayı bozulabilir.	Doğru Yay aşırı gerilirse eski hâline dönemez; bu nedenle ölçülecek kuvvete uygun dinamometre seçilmelidir.
12	Sürtünme kuvveti her zaman zararlıdır.	Yanlış. Doğrusu: Sürtünme kuvvetinin yararları da vardır; örneğin yürüyebilmemizi ve bisikletin fren yapabilmesini sağlar. Sürtünme aşınma gibi zararlara yol açsa da günlük yaşamda pek çok işimizi mümkün kılar.
13	Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.	Kütle → Madde miktarıdır; eşit kollu teraziyle ölçülür.; Ağırlık → Yere göre değişebilen çekim kuvvetidir; dinamometreyle ölçülür.; Newton → Kuvvetin birimidir.; Kilogram → Kütlenin birimidir.; Sürtünme → Harekete zıt yönde etki eden kuvvettir. Kütle ile ağırlığın ölçü aletleri ve birimleri farklıdır.
14	Aynı oyuncak araba aynı rampanın aynı noktasından serbest bırakılıyor ve rampanın önüne farklı yüzeyler seriliyor. Tabloya göre hangi yargıya ulaşılır?	D) Yüzey pürüzlü hâle geldikçe arabanın aldığı yol azalmıştır. Pürüzlü yüzeylerde sürtünme büyük olduğu için araba daha kısa yol alıp durur. En az sürtünme cam yüzeydedir.
15	Bir dinamometrenin yayına farklı ağırlıktaki cisimler asılarak yayın uzaması ölçülmüş ve grafik çizilmiştir. Grafikteki düzen devam ederse bu yaya 5 N ağırlığında bir cisim asıldığında yay kaç cm uzar? (Ölçüm sınırı aşılmamaktadır.)	C) 10 Her 1 N için yay 2 cm uzamaktadır. 5 N için uzama 5 × 2 = 10 cm olur.
16	Bir öğrenci aynı tahta bloğu iki farklı yüzeyde dinamometreyle yavaşça çekiyor ve dinamometrede okunan değerleri karşılaştırıyor. Bu deneyde öğrencinin değiştirdiği değişken (bağımsız değişken) hangisidir?	B) Yüzeyin cinsi Düzenekler arasında yalnızca yüzeyin cinsi farklıdır. Dinamometrede okunan değer bağımlı değişkendir; blok ve dinamometre sabit tutulmuştur.
17	Lastik bant ve cetvelle basit bir kuvvet ölçer yapan öğrencinin yapacağı işlemleri doğru sıraya koyun.	1. Lastik bandı bir askıya bağlayıp alt ucuna kanca takmak. 2. Kancaya hiçbir şey asılmamışken kancanın hizasını cetvelde sıfır olarak işaretlemek. 3. Ağırlığı bilinen cisimleri sırayla asıp her birinde kancanın yeni hizasını işaretlemek. 4. Ağırlığı bilinmeyen bir cismi asıp işaretlere bakarak ağırlığını tahmin etmek. Önce düzenek kurulur, sonra sıfır noktası belirlenir, ardından bilinen ağırlıklarla ölçek oluşturulur ve en son bu ölçekle ölçüm yapılır.
18	Aşağıdakilerden hangisinde sürtünme kuvveti azaltılmaya çalışılmıştır?	C) Bisiklet zincirinin yağlanması Yağlama, yüzeyler arasındaki sürtünmeyi azaltır. Diğer seçeneklerde kaymayı önlemek için sürtünme artırılmıştır.
19	Aşağıdaki olaylardan hangisinde uygulanan kuvvet cismin yalnızca şeklini değiştirmiştir?	A) Masadaki oyun hamurunun avuçla bastırılarak yassılaştırılması Oyun hamuru yerinden hareket etmeden yassılaşmıştır. Diğer seçeneklerde kuvvet cismin hareketini (durdurma, yön değiştirme, harekete geçirme) değiştirmiştir.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

5. Sınıf Fen Bilimleri: Kuvveti Tanıyalım Yazılıya Hazırlık

Yazılı öncesi konu özeti

Kuvvet ve cisimler üzerindeki etkileri

Kuvvet, cisimlere uygulanan itme ya da çekmedir; birimi newtondur ve N harfiyle gösterilir.
Kuvvet duran bir cismi harekete geçirebilir, hareket eden bir cismi hızlandırabilir, yavaşlatabilir ya da durdurabilir.
Kuvvet hareket eden bir cismin yönünü değiştirebilir.
Kuvvet cisimlerin şeklini de değiştirebilir; örneğin oyun hamuru sıkılınca yassılaşır.

Kuvvetin ölçülmesi: dinamometre

Kuvvet, dinamometre ile ölçülür. Dinamometrenin içinde esnek bir yay ve üzerinde bölmeli bir ölçek bulunur.
Uygulanan kuvvet arttıkça yay daha çok uzar; ölçekteki değer newton cinsinden okunur.
Ölçüm öncesinde gösterge sıfıra ayarlanmalı, değer göz hizasından okunmalıdır.
Her dinamometrenin bir ölçüm sınırı vardır; bu sınırdan büyük kuvvet uygulanırsa yay bozulabilir.
Yayları farklı olan dinamometrelerin ölçebildiği en büyük kuvvet de farklıdır.

Kütle ve ağırlık

Kütle, bir cisimdeki madde miktarıdır. Eşit kollu terazi ile ölçülür, birimi kilogram (kg) ve gramdır (g).
Ağırlık, Dünya’nın (ya da bulunulan gök cisminin) cisme uyguladığı çekim kuvvetidir. Dinamometre ile ölçülür, birimi newtondur (N).
Kütle bulunulan yere göre değişmez; ağırlık ise çekim kuvvetine bağlı olarak değişir.
Ay’ın çekim kuvveti Dünya’nınkinden küçük olduğu için bir cismin Ay’daki ağırlığı Dünya’dakinden azdır (yaklaşık altıda biri).

Sürtünme kuvveti

Sürtünme kuvveti, birbirine temas eden yüzeyler arasında oluşan ve harekete zıt yönde etki eden kuvvettir.
Yüzey pürüzlü olduğunda sürtünme artar; kaygan ve düzgün yüzeylerde azalır.
Yararları: yürüyebilmemizi, araçların fren yapabilmesini, eşyaların kaymadan durabilmesini sağlar.
Zararları: ayakkabı ve lastik gibi cisimleri aşındırır, makine parçalarını ısıtır.
Yağlama ve tekerlek kullanma sürtünmeyi azaltır; kışın yola kum dökmek ve lastiğe zincir takmak sürtünmeyi artırır.

Bu ünitenin kazanımları (4)

FB.5.2.1 Kuvvetin cisimler üzerindeki etkilerini açıklayabilme
FB.5.2.2 Kuvveti dinamometre ile ölçebilme
FB.5.2.3 Kütle ve ağırlık kavramlarını ayırt edebilme
FB.5.2.4 Sürtünme kuvvetini ve etkilerini açıklayabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Kuvvet: Cisimlere uygulanan itme ya da çekme.
Newton (N): Kuvvetin ve ağırlığın birimi.
Dinamometre: İçindeki esnek yay sayesinde kuvveti ölçen araç.
Kütle: Bir cisimdeki madde miktarı; yere göre değişmez.
Ağırlık: Bulunulan gök cisminin bir cisme uyguladığı çekim kuvveti.
Eşit kollu terazi: Kütleyi ölçmek için kullanılan araç.
Sürtünme kuvveti: Temas eden yüzeyler arasında harekete zıt yönde oluşan kuvvet.
Ölçüm sınırı: Bir dinamometrenin ölçebildiği en büyük kuvvet değeri.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Kuvvetin birimi nedir?

2Klasik

Kuvveti ölçmek için kullanılan araca ne ad verilir?

3Klasik

Dünya’nın bir cisme uyguladığı çekim kuvvetine ne ad verilir?

4Klasik

Kütle ile ağırlığı tanımları, ölçüldükleri araçlar ve bulunulan yere göre değişip değişmemeleri bakımından karşılaştırınız.

Cevabın

5Klasik

Kışın buzlu yollarda araç lastiklerine zincir takılır ya da yollara kum dökülür. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

6Açık uçlu

Kuvvetin cisimler üzerindeki etkilerini birer örnek vererek açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Dinamometrenin içindeki esnek uygulanan kuvvet arttıkça daha çok uzar. Ölçülen değer birimiyle okunur.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Temas eden yüzeyler arasında harekete zıt yönde oluşan kuvvete kuvveti denir. Yüzey ne kadar olursa bu kuvvet o kadar büyük olur.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Bir astronot Ay’a gittiğinde kütlesi değişmez, ağırlığı ise azalır.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kuvvet yalnızca duran cisimleri harekete geçirebilir; hareket eden bir cismi durduramaz.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Dinamometreye ölçüm sınırından daha büyük bir kuvvet uygulanırsa yayı bozulabilir.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Sürtünme kuvveti her zaman zararlıdır.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Aynı oyuncak araba aynı rampanın aynı noktasından serbest bırakılıyor ve rampanın önüne farklı yüzeyler seriliyor. Tabloya göre hangi yargıya ulaşılır?

Arabanın rampadan indikten sonra aldığı yol
Yüzey	Alınan yol (cm)
Cam	140
Tahta	95
Halı	35
Zımpara kâğıdı	20

15Yorumlama

Bir dinamometrenin yayına farklı ağırlıktaki cisimler asılarak yayın uzaması ölçülmüş ve grafik çizilmiştir. Grafikteki düzen devam ederse bu yaya 5 N ağırlığında bir cisim asıldığında yay kaç cm uzar? (Ölçüm sınırı aşılmamaktadır.)

Yaydaki uzamanın asılan ağırlığa göre değişimi

Asılan cismin ağırlığı (N)	Yaydaki uzama (cm)
0	0
1	2
2	4
3	6
4	8

A5B8C10D12

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Bir öğrenci aynı tahta bloğu iki farklı yüzeyde dinamometreyle yavaşça çekiyor ve dinamometrede okunan değerleri karşılaştırıyor. Bu deneyde öğrencinin değiştirdiği değişken (bağımsız değişken) hangisidir?

Sürtünme kuvveti deneyi

I. düzenek

🧱 Tahta blok
🪟 Cam yüzey
📏 Dinamometre ile yatay çekme

II. düzenek

🧱 Aynı tahta blok
🧶 Halı yüzey
📏 Aynı dinamometre ile yatay çekme

Blok her iki düzenekte de aynı şekilde, yavaşça çekilmektedir.

ABloğun kütlesiBYüzeyin cinsiCDinamometrenin türüDÇekme yönü

17Deney

Lastik bant ve cetvelle basit bir kuvvet ölçer yapan öğrencinin yapacağı işlemleri doğru sıraya koyun.

1Lastik bandı bir askıya bağlayıp alt ucuna kanca takmak.
2Kancaya hiçbir şey asılmamışken kancanın hizasını cetvelde sıfır olarak işaretlemek.
3Ağırlığı bilinmeyen bir cismi asıp işaretlere bakarak ağırlığını tahmin etmek.
4Ağırlığı bilinen cisimleri sırayla asıp her birinde kancanın yeni hizasını işaretlemek.

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisinde sürtünme kuvveti azaltılmaya çalışılmıştır?

AMerdiven basamaklarına kaydırmaz bant yapıştırılmasıBFutbol ayakkabılarının tabanının dişli yapılmasıCBisiklet zincirinin yağlanmasıDKışın buzlu kaldırımlara kum dökülmesi

19Çoktan seçmeli

Aşağıdaki olaylardan hangisinde uygulanan kuvvet cismin yalnızca şeklini değiştirmiştir?

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Kuvvetin birimi nedir?	Newton (N) Kuvvet newton (N) birimiyle ifade edilir. Ağırlık da bir kuvvet olduğu için birimi newtondur.
2	Kuvveti ölçmek için kullanılan araca ne ad verilir?	Dinamometre Dinamometrenin içindeki yay, uygulanan kuvvetle uzar ve ölçekten kuvvetin değeri okunur.
3	Dünya’nın bir cisme uyguladığı çekim kuvvetine ne ad verilir?	Ağırlık Ağırlık bir kuvvettir; dinamometreyle ölçülür ve birimi newtondur.
4	Kütle ile ağırlığı tanımları, ölçüldükleri araçlar ve bulunulan yere göre değişip değişmemeleri bakımından karşılaştırınız.	Kütle cisimdeki madde miktarıdır; eşit kollu teraziyle ölçülür, birimi kilogramdır ve her yerde aynıdır. Ağırlık ise cisme etki eden çekim kuvvetidir; dinamometreyle ölçülür, birimi newtondur ve bulunulan yere göre değişir. Örneğin Ay’da ağırlık azalır ama kütle aynı kalır. Kütle ve ağırlık günlük dilde karıştırılsa da farklı kavramlardır: biri madde miktarı, diğeri bir kuvvettir.
5	Kışın buzlu yollarda araç lastiklerine zincir takılır ya da yollara kum dökülür. Bunun nedenini açıklayınız.	Buzlu yol çok kaygan olduğu için lastik ile yol arasındaki sürtünme azalır ve araçlar kayabilir. Zincir takmak ya da kum dökmek yüzeyi pürüzlü hâle getirerek sürtünmeyi artırır. Böylece araçlar daha güvenli hareket eder ve fren yapabilir. Sürtünme bu durumda yararlıdır; artırılması kazaları önler.
6	Kuvvetin cisimler üzerindeki etkilerini birer örnek vererek açıklayınız.	Kuvvet duran bir cismi harekete geçirebilir; örneğin duran topa vurunca top yuvarlanır. Hareket eden bir cismi durdurabilir; kaleci gelen topu tutarak durdurur. Cismin yönünü değiştirebilir; duvara çarpan top geri döner. Cismin şeklini değiştirebilir; sıkılan oyun hamuru yassılaşır. Kuvvetin etkileri hareket durumunda ya da şekilde değişiklik olarak gözlenir.
7	Dinamometrenin içindeki esnek …… uygulanan kuvvet arttıkça daha çok uzar. Ölçülen değer …… birimiyle okunur.	yay · newton Dinamometre yayın uzamasından yararlanır. Kuvvetin birimi newtondur; kilogram ise kütlenin birimidir.
8	Temas eden yüzeyler arasında harekete zıt yönde oluşan kuvvete …… kuvveti denir. Yüzey ne kadar …… olursa bu kuvvet o kadar büyük olur.	sürtünme · pürüzlü Sürtünme kuvveti pürüzlü yüzeylerde büyük, kaygan yüzeylerde küçüktür.
9	Bir astronot Ay’a gittiğinde kütlesi değişmez, ağırlığı ise azalır.	Doğru Kütle madde miktarıdır ve değişmez. Ay’ın çekim kuvveti Dünya’nınkinden küçük olduğu için ağırlık azalır.
10	Kuvvet yalnızca duran cisimleri harekete geçirebilir; hareket eden bir cismi durduramaz.	Yanlış. Doğrusu: Kuvvet duran cisimleri harekete geçirebildiği gibi hareket eden cisimleri yavaşlatabilir, durdurabilir ve yönlerini değiştirebilir. Örneğin kaleci uyguladığı kuvvetle gelen topu durdurur.
11	Dinamometreye ölçüm sınırından daha büyük bir kuvvet uygulanırsa yayı bozulabilir.	Doğru Yay aşırı gerilirse eski hâline dönemez; bu nedenle ölçülecek kuvvete uygun dinamometre seçilmelidir.
12	Sürtünme kuvveti her zaman zararlıdır.	Yanlış. Doğrusu: Sürtünme kuvvetinin yararları da vardır; örneğin yürüyebilmemizi ve bisikletin fren yapabilmesini sağlar. Sürtünme aşınma gibi zararlara yol açsa da günlük yaşamda pek çok işimizi mümkün kılar.
13	Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.	Kütle → Madde miktarıdır; eşit kollu teraziyle ölçülür.; Ağırlık → Yere göre değişebilen çekim kuvvetidir; dinamometreyle ölçülür.; Newton → Kuvvetin birimidir.; Kilogram → Kütlenin birimidir.; Sürtünme → Harekete zıt yönde etki eden kuvvettir. Kütle ile ağırlığın ölçü aletleri ve birimleri farklıdır.
14	Aynı oyuncak araba aynı rampanın aynı noktasından serbest bırakılıyor ve rampanın önüne farklı yüzeyler seriliyor. Tabloya göre hangi yargıya ulaşılır?	D) Yüzey pürüzlü hâle geldikçe arabanın aldığı yol azalmıştır. Pürüzlü yüzeylerde sürtünme büyük olduğu için araba daha kısa yol alıp durur. En az sürtünme cam yüzeydedir.
15	Bir dinamometrenin yayına farklı ağırlıktaki cisimler asılarak yayın uzaması ölçülmüş ve grafik çizilmiştir. Grafikteki düzen devam ederse bu yaya 5 N ağırlığında bir cisim asıldığında yay kaç cm uzar? (Ölçüm sınırı aşılmamaktadır.)	C) 10 Her 1 N için yay 2 cm uzamaktadır. 5 N için uzama 5 × 2 = 10 cm olur.
16	Bir öğrenci aynı tahta bloğu iki farklı yüzeyde dinamometreyle yavaşça çekiyor ve dinamometrede okunan değerleri karşılaştırıyor. Bu deneyde öğrencinin değiştirdiği değişken (bağımsız değişken) hangisidir?	B) Yüzeyin cinsi Düzenekler arasında yalnızca yüzeyin cinsi farklıdır. Dinamometrede okunan değer bağımlı değişkendir; blok ve dinamometre sabit tutulmuştur.
17	Lastik bant ve cetvelle basit bir kuvvet ölçer yapan öğrencinin yapacağı işlemleri doğru sıraya koyun.	1. Lastik bandı bir askıya bağlayıp alt ucuna kanca takmak. 2. Kancaya hiçbir şey asılmamışken kancanın hizasını cetvelde sıfır olarak işaretlemek. 3. Ağırlığı bilinen cisimleri sırayla asıp her birinde kancanın yeni hizasını işaretlemek. 4. Ağırlığı bilinmeyen bir cismi asıp işaretlere bakarak ağırlığını tahmin etmek. Önce düzenek kurulur, sonra sıfır noktası belirlenir, ardından bilinen ağırlıklarla ölçek oluşturulur ve en son bu ölçekle ölçüm yapılır.
18	Aşağıdakilerden hangisinde sürtünme kuvveti azaltılmaya çalışılmıştır?	C) Bisiklet zincirinin yağlanması Yağlama, yüzeyler arasındaki sürtünmeyi azaltır. Diğer seçeneklerde kaymayı önlemek için sürtünme artırılmıştır.
19	Aşağıdaki olaylardan hangisinde uygulanan kuvvet cismin yalnızca şeklini değiştirmiştir?	A) Masadaki oyun hamurunun avuçla bastırılarak yassılaştırılması Oyun hamuru yerinden hareket etmeden yassılaşmıştır. Diğer seçeneklerde kuvvet cismin hareketini (durdurma, yön değiştirme, harekete geçirme) değiştirmiştir.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.