7. Sınıf Fen Bilimleri: Vücudumuzdaki Sistemler Yazılıya Hazırlık

Sindirim, dolaşım, solunum ve boşaltım sistemlerinin yapı ve organlarını, kan bağışını ve bu sistemleri sağlıklı tutmanın yollarını tekrar edelim.

Yazılı öncesi konu özeti

Sindirim sistemi

Sindirim, besinlerin kana geçebilecek kadar küçük yapı birimlerine parçalanmasıdır; fiziksel (mekanik) ve kimyasal sindirim olarak gerçekleşir.
Besinin sindirim kanalındaki yolu: ağız → yutak → yemek borusu → mide → ince bağırsak → kalın bağırsak.
Ağızda dişler besini parçalar, tükürük besini ıslatır ve karbonhidratların sindirimini başlatır. Midede besin mide öz suyuyla karışır ve proteinlerin sindirimi başlar.
İnce bağırsakta sindirim tamamlanır ve besinler kana geçer (emilim). Kalın bağırsakta su ve bazı mineraller emilir, sindirilmeyen artıklar dışarı atılır.
Karaciğer safra salgılar (yağların küçük damlacıklara ayrılmasına yardım eder), pankreas ise sindirime yardımcı öz su salgılar. Bu yardımcı organlardan besin geçmez.

Dolaşım sistemi ve kan

Dolaşım sistemi kalp, damarlar ve kandan oluşur; besin, oksijen, karbondioksit ve atık maddeleri vücutta taşır.
Kalp dört odacıklıdır: üstte iki kulakçık, altta iki karıncık. Kalbin sağ tarafında karbondioksitçe zengin, sol tarafında oksijence zengin kan bulunur ve bu kanlar karışmaz.
Atardamarlar kanı kalpten vücuda, toplardamarlar vücuttan kalbe taşır. Kılcal damarlarda kan ile hücreler arasında madde alışverişi olur.
Küçük kan dolaşımı: sağ karıncık → akciğer atardamarı → akciğerler → akciğer toplardamarı → sol kulakçık. Büyük kan dolaşımı: sol karıncık → aort → vücut → toplardamarlar → sağ kulakçık.
Kan; plazma, alyuvarlar (oksijen taşır), akyuvarlar (vücudu mikroplara karşı savunur) ve kan pulcuklarından (kanın pıhtılaşmasını sağlar) oluşur.

Kan bağışı

Kan grupları A, B, AB ve 0’dır; ayrıca her grup Rh+ ya da Rh– olabilir. Kan nakli yapılırken kan gruplarının uyumuna dikkat edilir.
0 Rh– kan grubundaki kişiler genel verici, AB Rh+ kan grubundaki kişiler genel alıcı olarak bilinir; yine de mümkünse aynı gruptan kan verilir.
Kanın yerini tutabilecek yapay bir madde yoktur; ameliyat, kaza ve bazı hastalıklarda ihtiyaç ancak bağışlarla karşılanır.
Kan bağışı gönüllü olarak yapılır; belirli yaş, kilo ve sağlık koşullarını taşıyan kişiler bağışçı olabilir. Ülkemizde Türk Kızılay kan bağışı çalışmaları yürütür.
Kan bağışı, tanımadığımız insanların hayatını kurtarmaya yardım ederek toplumsal dayanışmayı güçlendirir.

Solunum sistemi

Hava sırasıyla burun → yutak → gırtlak → soluk borusu → bronşlar → bronşçuklar → alveoller yolunu izler.
Burun havayı ısıtır, nemlendirir; burundaki kıllar ve mukus havayı tozlardan temizler.
Gaz alışverişi akciğerlerdeki alveollerde olur: oksijen alveolden kana, karbondioksit kandan alveole geçer.
Soluk alırken diyafram kasılıp düzleşir, kaburgalar yukarı ve dışa doğru hareket eder; göğüs boşluğu genişler ve hava akciğerlere dolar.
Soluk verirken diyafram gevşeyip kubbe şeklini alır, göğüs boşluğu daralır ve hava dışarı atılır.

Boşaltım sistemi

Boşaltım, vücutta oluşan zararlı atıkların (üre, fazla su ve tuz, karbondioksit) vücuttan uzaklaştırılmasıdır.
Böbrekler kanı süzerek idrar oluşturur. İdrar, idrar borusu (üreter) ile idrar kesesine gider, orada birikir ve idrar kanalı (üretra) ile dışarı atılır.
Deri ter ile su, tuz ve az miktarda üre atar; akciğerler ise karbondioksit ve su buharını dışarı verir.
Böbrekleri çalışmayan hastaların kanı diyaliz makinesiyle temizlenir ya da bu hastalara böbrek nakli yapılabilir.

Sistemlerimizin sağlığı

Sindirim sistemi için lifli besinler tüketmek, bol su içmek, besinleri iyi çiğnemek, düzenli öğün yapmak ve diş bakımına dikkat etmek gerekir.
Dolaşım sistemi için düzenli egzersiz yapmak, tuzlu ve yağlı besinleri azaltmak ve sigaradan uzak durmak; yüksek tansiyon ve damar sertliği riskini azaltır.
Solunum sistemi için sigara dumanından uzak durmak, kapalı ortamları sık sık havalandırmak ve burundan nefes almak önemlidir.
Boşaltım sistemi için yeterli su içmek, tuz tüketimini azaltmak ve idrarı uzun süre tutmamak; böbrek taşı ve idrar yolu enfeksiyonu riskini azaltır.

Bu ünitenin kazanımları (9)

FB.7.3.1 Sindirim sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde gözlemleyebilme
FB.7.3.2 Sindirim sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler konusunda bilgi toplayabilme
FB.7.3.3 Dolaşım sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme
FB.7.3.4 Kan bağışının toplumsal dayanışma açısından önemini tartışabilme
FB.7.3.5 Dolaşım sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler konusunda bilgi toplayabilme
FB.7.3.6 Solunum sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme
FB.7.3.7 Solunum sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler konusunda bilgi toplayabilme
FB.7.3.8 Boşaltım sistemini oluşturan yapı ve organları model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme
FB.7.3.9 Boşaltım sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler konusunda bilgi toplayabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Sindirim: Besinlerin kana geçebilecek küçük yapı birimlerine parçalanması.
Emilim: Sindirilen besinlerin bağırsak duvarından kana geçmesi.
Safra: Karaciğerde üretilen, yağların küçük damlacıklara ayrılmasına yardım eden salgı.
Atardamar: Kanı kalpten vücuda taşıyan damar.
Toplardamar: Kanı vücuttan kalbe getiren damar.
Kılcal damar: Kan ile hücreler arasında madde alışverişinin yapıldığı çok ince damar.
Alyuvar: Oksijen taşıyan kan hücresi.
Alveol: Akciğerlerde gaz alışverişinin yapıldığı küçük hava keseciği.
Diyafram: Göğüs ve karın boşluğunu ayıran, soluk alıp vermeye yardım eden kas.
Böbrek: Kanı süzerek idrar oluşturan boşaltım organı.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Sindirilen besinlerin kana geçişinin (emiliminin) büyük bölümü hangi organda gerçekleşir?

2Klasik

Akciğerlerde gaz alışverişinin gerçekleştiği küçük hava keseciklerine ne ad verilir?

3Klasik

Kalbin sol karıncığının kas duvarı sağ karıncığa göre daha kalındır. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

4Açık uçlu

Kan bağışının toplumsal dayanışma açısından önemini iki gerekçeyle tartışınız.

Cevabın

5Açık uçlu

Soluk alma sırasında diyafram ve göğüs boşluğunda meydana gelen değişiklikleri açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Kanı kalpten vücuda taşıyan damarlara , vücuttan kalbe getiren damarlara ise denir.

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Böbreklerde oluşan idrar, ile taşınır ve dışarı atılana kadar birikir.

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Karaciğer ve pankreas, besinlerin içinden geçtiği sindirim kanalı organlarıdır.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Alyuvarlar vücudu mikroplara karşı savunur.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Deri, ter yoluyla vücuttan su ve tuz atarak boşaltıma yardımcı olur.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Düzenli egzersiz yapmak ve sigaradan uzak durmak dolaşım sisteminin sağlığını korumaya yardımcı olur.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Organları görevleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda bir öğrencinin farklı etkinliklerden sonra ölçtüğü nabız ve solunum sayıları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Etkinliğe göre nabız ve solunum sayısı
Etkinlik	Nabız (atım/dakika)	Solunum sayısı (/dakika)
Dinlenme	75	16
Yürüyüş	100	24
Koşu	150	40

AEtkinlik arttıkça nabız artarken solunum sayısı azalır.BEtkinliğin nabız ve solunum sayısına etkisi yoktur.CEtkinlik arttıkça hücrelerin oksijen ihtiyacı arttığı için nabız ve solunum sayısı artar.DDinlenme sırasında solunum durur.

14Yorumlama

Grafikte, ılıman bir havada yetişkin bir insanın vücudundan bir günde farklı yollarla atılan yaklaşık su miktarları verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Günlük su kaybı (yaklaşık)

Atıldığı yol	Su miktarı (mL)
Böbrekler (idrar)	1500
Deri (ter)	450
Akciğerler (solunum)	350
Bağırsaklar (dışkı)	150

AVücuttan en fazla su böbrekler yoluyla atılır.BAkciğerler vücuttan hiç su atmaz.CDeri, böbreklerden daha fazla su atar.DGünlük toplam su kaybı 1000 mL’den azdır.

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

Tabanı kesilmiş bir pet şişe ve balonlarla akciğer modeli hazırlanıyor. Şişenin tabanına gerilen lastik zar iki farklı şekilde hareket ettiriliyor. Bu modelle ilgili hangisi doğrudur?

Akciğer modeli

I. durum

🧴 Tabanı kesilmiş pet şişe (göğüs boşluğu)
🎈 Şişe içinde pipete bağlı küçük balon (akciğer)
⬇️ Tabandaki lastik zar aşağı çekiliyor

II. durum

🧴 Tabanı kesilmiş pet şişe (göğüs boşluğu)
🎈 Şişe içinde pipete bağlı küçük balon (akciğer)
⬆️ Tabandaki lastik zar yukarı itiliyor

Şişenin ağzı, pipetin çevresinden hava kaçırmayacak şekilde kapatılmıştır.

AI. durumda içteki balon söner; bu durum soluk almayı gösterir.BI. durumda içteki balon şişer; bu durum soluk almayı gösterir.CII. durumda içteki balon şişer; bu durum soluk vermeyi gösterir.DModeldeki lastik zar soluk borusunu temsil eder.

16Deney

Bir öğrenci egzersizin kalp atım sayısına etkisini araştırmak istiyor. Bir hipotez yazınız; bağımsız ve bağımlı değişkenleri belirterek deneyi nasıl yapacağını kısaca açıklayınız.

Cevabın

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Küçük kan dolaşımında kanın izlediği yol aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

ASol karıncık → Aort → Vücut → Sağ kulakçıkBSağ karıncık → Akciğer atardamarı → Akciğerler → Akciğer toplardamarı → Sol kulakçıkCSağ kulakçık → Akciğer toplardamarı → Akciğerler → Sol karıncıkDSol kulakçık → Akciğer atardamarı → Akciğerler → Sağ karıncık

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi boşaltım sisteminin sağlığını korumaya yönelik bir davranış değildir?

AGün içinde yeterli su içmekBTuzlu yiyecekleri azaltmakCİdrarı uzun süre tutmakDKişisel temizliğe dikkat etmek

Sıralama

19Sıralama

Besinin sindirim kanalında izlediği yolu doğru sıraya koyun.

1Kalın bağırsak
2Mide
3Yemek borusu
4İnce bağırsak
5Ağız

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Sindirilen besinlerin kana geçişinin (emiliminin) büyük bölümü hangi organda gerçekleşir?	İnce bağırsak Sindirim ince bağırsakta tamamlanır ve küçük yapı birimlerine ayrılan besinler ince bağırsak duvarından kana geçer.
2	Akciğerlerde gaz alışverişinin gerçekleştiği küçük hava keseciklerine ne ad verilir?	Alveol Alveollerin duvarı çok incedir ve kılcal damarlarla sarılıdır; oksijen ve karbondioksit burada yer değiştirir.
3	Kalbin sol karıncığının kas duvarı sağ karıncığa göre daha kalındır. Bunun nedenini açıklayınız.	Sol karıncık, büyük kan dolaşımıyla kanı aort aracılığıyla bütün vücuda pompalar. Sağ karıncık ise kanı yalnızca yakındaki akciğerlere gönderir. Kanı tüm vücuda ulaştırmak daha güçlü kasılmayı gerektirdiği için sol karıncığın kas duvarı daha kalındır. Organın yapısı görevine uygundur: daha uzun yola kan göndermek için daha kalın ve güçlü bir kas gerekir.
4	Kan bağışının toplumsal dayanışma açısından önemini iki gerekçeyle tartışınız.	Kanın yerini tutan yapay bir madde olmadığı için kazazede, ameliyat olan ya da kan hastalığı bulunan kişilerin ihtiyacı yalnızca bağışlarla karşılanabilir. Gönüllü bağış, tanımadığımız insanların hayatını kurtarmaya katkı sağlar. Ayrıca düzenli bağış yapan bir toplumda acil durumlarda kan sıkıntısı yaşanmaz ve insanlar arasında yardımlaşma duygusu güçlenir. Kan bağışı karşılık beklemeden yapılan bir yardımdır; bireyin sağlığına zarar vermeden başkalarının hayatına dokunur.
5	Soluk alma sırasında diyafram ve göğüs boşluğunda meydana gelen değişiklikleri açıklayınız.	Soluk alırken diyafram kasılır, kubbe şeklinden düzleşerek aşağı iner. Kaburgalar yukarı ve dışa doğru hareket eder. Böylece göğüs boşluğunun hacmi artar ve dışarıdaki hava akciğerlere dolar. Göğüs boşluğu genişleyince akciğerlere dışarıdan hava girer. Soluk vermede ise diyafram gevşer ve göğüs boşluğu daralır.
6	Kanı kalpten vücuda taşıyan damarlara ……, vücuttan kalbe getiren damarlara ise …… denir.	atardamar · toplardamar Atardamarlar kalpten çıkan, toplardamarlar kalbe giren damarlardır. Kılcal damarlar ise madde alışverişinin yapıldığı ince damarlardır.
7	Böbreklerde oluşan idrar, …… ile taşınır ve dışarı atılana kadar …… birikir.	idrar borusu · idrar kesesinde İdrar böbrekte oluşur, idrar borusu (üreter) ile idrar kesesine gelir, burada biriktikten sonra idrar kanalı (üretra) ile dışarı atılır.
8	Karaciğer ve pankreas, besinlerin içinden geçtiği sindirim kanalı organlarıdır.	Yanlış. Doğrusu: Karaciğer ve pankreas, salgılarıyla sindirime yardım eden yardımcı organlardır; besinler bu organların içinden geçmez. Karaciğerin safrası ve pankreasın öz suyu ince bağırsağa dökülerek sindirime yardım eder.
9	Alyuvarlar vücudu mikroplara karşı savunur.	Yanlış. Doğrusu: Vücudu mikroplara karşı akyuvarlar savunur; alyuvarlar ise oksijen taşır. Kanın her bileşeninin farklı görevi vardır: alyuvar taşıma, akyuvar savunma, kan pulcuğu pıhtılaşma görevi yapar.
10	Deri, ter yoluyla vücuttan su ve tuz atarak boşaltıma yardımcı olur.	Doğru Ter bezlerinden atılan terde su, tuz ve az miktarda üre bulunur. Bu yüzden deri de boşaltıma katkı sağlar.
11	Düzenli egzersiz yapmak ve sigaradan uzak durmak dolaşım sisteminin sağlığını korumaya yardımcı olur.	Doğru Egzersiz kalp kasını güçlendirir; sigara ise damarlara zarar verir ve kalp hastalıkları riskini artırır.
12	Organları görevleriyle eşleştirin.	Mide → Besini öz suyla karıştırıp proteinlerin sindirimini başlatır.; Kalın bağırsak → Su ve bazı mineralleri emer.; Kalp → Kanı damarlara pompalar.; Diyafram → Kasılıp gevşeyerek soluk alıp vermeye yardım eder.; Böbrek → Kanı süzerek idrar oluşturur. Mide ve kalın bağırsak sindirim, kalp dolaşım, diyafram solunum, böbrek boşaltım sisteminde görev yapar.
13	Tabloda bir öğrencinin farklı etkinliklerden sonra ölçtüğü nabız ve solunum sayıları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?	C) Etkinlik arttıkça hücrelerin oksijen ihtiyacı arttığı için nabız ve solunum sayısı artar. Koşarken kaslar daha çok enerji harcar ve daha çok oksijene ihtiyaç duyar. Bu yüzden kalp daha hızlı atar, solunum hızlanır.
14	Grafikte, ılıman bir havada yetişkin bir insanın vücudundan bir günde farklı yollarla atılan yaklaşık su miktarları verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?	A) Vücuttan en fazla su böbrekler yoluyla atılır. En uzun çubuk böbreklere aittir (1500 mL). Akciğerler de su buharı atar; toplam kayıp 1500 + 450 + 350 + 150 = 2450 mL’dir.
15	Tabanı kesilmiş bir pet şişe ve balonlarla akciğer modeli hazırlanıyor. Şişenin tabanına gerilen lastik zar iki farklı şekilde hareket ettiriliyor. Bu modelle ilgili hangisi doğrudur?	B) I. durumda içteki balon şişer; bu durum soluk almayı gösterir. Lastik zar diyaframı temsil eder. Zar aşağı çekilince şişenin içindeki hacim artar ve dışarıdan giren hava balonu şişirir; bu, soluk almanın modelidir.
16	Bir öğrenci egzersizin kalp atım sayısına etkisini araştırmak istiyor. Bir hipotez yazınız; bağımsız ve bağımlı değişkenleri belirterek deneyi nasıl yapacağını kısaca açıklayınız.	Hipotez: Egzersiz süresi arttıkça kalp atım sayısı artar. Bağımsız değişken egzersiz (yerinde sayma) süresi, bağımlı değişken bir dakikadaki nabız sayısıdır. Öğrenci önce dinlenirken nabzını ölçer, sonra 1, 2 ve 3 dakika yerinde saydıktan hemen sonra nabzını sayıp kaydeder. Her ölçümde aynı kişi, aynı hareket ve aynı ölçme yöntemi kullanılır. Deneyde yalnızca egzersiz süresi değiştirilir, nabız ölçülür. Ağır egzersiz yerine yerinde sayma gibi güvenli bir hareket seçilmelidir.
17	Küçük kan dolaşımında kanın izlediği yol aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?	B) Sağ karıncık → Akciğer atardamarı → Akciğerler → Akciğer toplardamarı → Sol kulakçık Küçük kan dolaşımı kalp ile akciğerler arasındadır: kan sağ karıncıktan akciğerlere gider, oksijen alıp sol kulakçığa döner. A seçeneği büyük kan dolaşımıdır.
18	Aşağıdakilerden hangisi boşaltım sisteminin sağlığını korumaya yönelik bir davranış değildir?	C) İdrarı uzun süre tutmak İdrarı uzun süre tutmak idrar yolu enfeksiyonu riskini artırır. Diğer davranışlar böbrek ve idrar yollarının sağlığını korur.
19	Besinin sindirim kanalında izlediği yolu doğru sıraya koyun.	1. Ağız 2. Yemek borusu 3. Mide 4. İnce bağırsak 5. Kalın bağırsak Besin ağızdan alınır, yemek borusuyla mideye iner, ince bağırsakta sindirimi tamamlanıp emilir, artıklar kalın bağırsağa geçer.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

7. Sınıf Fen Bilimleri: Vücudumuzdaki Sistemler Yazılıya Hazırlık

Sindirim, dolaşım, solunum ve boşaltım sistemlerinin yapı ve organlarını, kan bağışını ve bu sistemleri sağlıklı tutmanın yollarını tekrar edelim.

Yazılı öncesi konu özeti

Sindirim sistemi

Sindirim, besinlerin kana geçebilecek kadar küçük yapı birimlerine parçalanmasıdır; fiziksel (mekanik) ve kimyasal sindirim olarak gerçekleşir.
Besinin sindirim kanalındaki yolu: ağız → yutak → yemek borusu → mide → ince bağırsak → kalın bağırsak.
Ağızda dişler besini parçalar, tükürük besini ıslatır ve karbonhidratların sindirimini başlatır. Midede besin mide öz suyuyla karışır ve proteinlerin sindirimi başlar.
İnce bağırsakta sindirim tamamlanır ve besinler kana geçer (emilim). Kalın bağırsakta su ve bazı mineraller emilir, sindirilmeyen artıklar dışarı atılır.
Karaciğer safra salgılar (yağların küçük damlacıklara ayrılmasına yardım eder), pankreas ise sindirime yardımcı öz su salgılar. Bu yardımcı organlardan besin geçmez.

Dolaşım sistemi ve kan

Dolaşım sistemi kalp, damarlar ve kandan oluşur; besin, oksijen, karbondioksit ve atık maddeleri vücutta taşır.
Kalp dört odacıklıdır: üstte iki kulakçık, altta iki karıncık. Kalbin sağ tarafında karbondioksitçe zengin, sol tarafında oksijence zengin kan bulunur ve bu kanlar karışmaz.
Atardamarlar kanı kalpten vücuda, toplardamarlar vücuttan kalbe taşır. Kılcal damarlarda kan ile hücreler arasında madde alışverişi olur.
Küçük kan dolaşımı: sağ karıncık → akciğer atardamarı → akciğerler → akciğer toplardamarı → sol kulakçık. Büyük kan dolaşımı: sol karıncık → aort → vücut → toplardamarlar → sağ kulakçık.
Kan; plazma, alyuvarlar (oksijen taşır), akyuvarlar (vücudu mikroplara karşı savunur) ve kan pulcuklarından (kanın pıhtılaşmasını sağlar) oluşur.

Kan bağışı

Kan grupları A, B, AB ve 0’dır; ayrıca her grup Rh+ ya da Rh– olabilir. Kan nakli yapılırken kan gruplarının uyumuna dikkat edilir.
0 Rh– kan grubundaki kişiler genel verici, AB Rh+ kan grubundaki kişiler genel alıcı olarak bilinir; yine de mümkünse aynı gruptan kan verilir.
Kanın yerini tutabilecek yapay bir madde yoktur; ameliyat, kaza ve bazı hastalıklarda ihtiyaç ancak bağışlarla karşılanır.
Kan bağışı gönüllü olarak yapılır; belirli yaş, kilo ve sağlık koşullarını taşıyan kişiler bağışçı olabilir. Ülkemizde Türk Kızılay kan bağışı çalışmaları yürütür.
Kan bağışı, tanımadığımız insanların hayatını kurtarmaya yardım ederek toplumsal dayanışmayı güçlendirir.

Solunum sistemi

Hava sırasıyla burun → yutak → gırtlak → soluk borusu → bronşlar → bronşçuklar → alveoller yolunu izler.
Burun havayı ısıtır, nemlendirir; burundaki kıllar ve mukus havayı tozlardan temizler.
Gaz alışverişi akciğerlerdeki alveollerde olur: oksijen alveolden kana, karbondioksit kandan alveole geçer.
Soluk alırken diyafram kasılıp düzleşir, kaburgalar yukarı ve dışa doğru hareket eder; göğüs boşluğu genişler ve hava akciğerlere dolar.
Soluk verirken diyafram gevşeyip kubbe şeklini alır, göğüs boşluğu daralır ve hava dışarı atılır.

Boşaltım sistemi

Boşaltım, vücutta oluşan zararlı atıkların (üre, fazla su ve tuz, karbondioksit) vücuttan uzaklaştırılmasıdır.
Böbrekler kanı süzerek idrar oluşturur. İdrar, idrar borusu (üreter) ile idrar kesesine gider, orada birikir ve idrar kanalı (üretra) ile dışarı atılır.
Deri ter ile su, tuz ve az miktarda üre atar; akciğerler ise karbondioksit ve su buharını dışarı verir.
Böbrekleri çalışmayan hastaların kanı diyaliz makinesiyle temizlenir ya da bu hastalara böbrek nakli yapılabilir.

Sistemlerimizin sağlığı

Sindirim sistemi için lifli besinler tüketmek, bol su içmek, besinleri iyi çiğnemek, düzenli öğün yapmak ve diş bakımına dikkat etmek gerekir.
Dolaşım sistemi için düzenli egzersiz yapmak, tuzlu ve yağlı besinleri azaltmak ve sigaradan uzak durmak; yüksek tansiyon ve damar sertliği riskini azaltır.
Solunum sistemi için sigara dumanından uzak durmak, kapalı ortamları sık sık havalandırmak ve burundan nefes almak önemlidir.
Boşaltım sistemi için yeterli su içmek, tuz tüketimini azaltmak ve idrarı uzun süre tutmamak; böbrek taşı ve idrar yolu enfeksiyonu riskini azaltır.

Bu ünitenin kazanımları (9)

FB.7.3.1 Sindirim sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde gözlemleyebilme
FB.7.3.2 Sindirim sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler konusunda bilgi toplayabilme
FB.7.3.3 Dolaşım sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme
FB.7.3.4 Kan bağışının toplumsal dayanışma açısından önemini tartışabilme
FB.7.3.5 Dolaşım sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler konusunda bilgi toplayabilme
FB.7.3.6 Solunum sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme
FB.7.3.7 Solunum sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler konusunda bilgi toplayabilme
FB.7.3.8 Boşaltım sistemini oluşturan yapı ve organları model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme
FB.7.3.9 Boşaltım sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler konusunda bilgi toplayabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Sindirim: Besinlerin kana geçebilecek küçük yapı birimlerine parçalanması.
Emilim: Sindirilen besinlerin bağırsak duvarından kana geçmesi.
Safra: Karaciğerde üretilen, yağların küçük damlacıklara ayrılmasına yardım eden salgı.
Atardamar: Kanı kalpten vücuda taşıyan damar.
Toplardamar: Kanı vücuttan kalbe getiren damar.
Kılcal damar: Kan ile hücreler arasında madde alışverişinin yapıldığı çok ince damar.
Alyuvar: Oksijen taşıyan kan hücresi.
Alveol: Akciğerlerde gaz alışverişinin yapıldığı küçük hava keseciği.
Diyafram: Göğüs ve karın boşluğunu ayıran, soluk alıp vermeye yardım eden kas.
Böbrek: Kanı süzerek idrar oluşturan boşaltım organı.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Sindirilen besinlerin kana geçişinin (emiliminin) büyük bölümü hangi organda gerçekleşir?

2Klasik

Akciğerlerde gaz alışverişinin gerçekleştiği küçük hava keseciklerine ne ad verilir?

3Klasik

Kalbin sol karıncığının kas duvarı sağ karıncığa göre daha kalındır. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

4Açık uçlu

Kan bağışının toplumsal dayanışma açısından önemini iki gerekçeyle tartışınız.

Cevabın

5Açık uçlu

Soluk alma sırasında diyafram ve göğüs boşluğunda meydana gelen değişiklikleri açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Kanı kalpten vücuda taşıyan damarlara , vücuttan kalbe getiren damarlara ise denir.

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Böbreklerde oluşan idrar, ile taşınır ve dışarı atılana kadar birikir.

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Karaciğer ve pankreas, besinlerin içinden geçtiği sindirim kanalı organlarıdır.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Alyuvarlar vücudu mikroplara karşı savunur.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Deri, ter yoluyla vücuttan su ve tuz atarak boşaltıma yardımcı olur.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Düzenli egzersiz yapmak ve sigaradan uzak durmak dolaşım sisteminin sağlığını korumaya yardımcı olur.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Organları görevleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda bir öğrencinin farklı etkinliklerden sonra ölçtüğü nabız ve solunum sayıları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Etkinliğe göre nabız ve solunum sayısı
Etkinlik	Nabız (atım/dakika)	Solunum sayısı (/dakika)
Dinlenme	75	16
Yürüyüş	100	24
Koşu	150	40

14Yorumlama

Grafikte, ılıman bir havada yetişkin bir insanın vücudundan bir günde farklı yollarla atılan yaklaşık su miktarları verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Günlük su kaybı (yaklaşık)

Atıldığı yol	Su miktarı (mL)
Böbrekler (idrar)	1500
Deri (ter)	450
Akciğerler (solunum)	350
Bağırsaklar (dışkı)	150

AVücuttan en fazla su böbrekler yoluyla atılır.BAkciğerler vücuttan hiç su atmaz.CDeri, böbreklerden daha fazla su atar.DGünlük toplam su kaybı 1000 mL’den azdır.

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

Tabanı kesilmiş bir pet şişe ve balonlarla akciğer modeli hazırlanıyor. Şişenin tabanına gerilen lastik zar iki farklı şekilde hareket ettiriliyor. Bu modelle ilgili hangisi doğrudur?

Akciğer modeli

I. durum

🧴 Tabanı kesilmiş pet şişe (göğüs boşluğu)
🎈 Şişe içinde pipete bağlı küçük balon (akciğer)
⬇️ Tabandaki lastik zar aşağı çekiliyor

II. durum

🧴 Tabanı kesilmiş pet şişe (göğüs boşluğu)
🎈 Şişe içinde pipete bağlı küçük balon (akciğer)
⬆️ Tabandaki lastik zar yukarı itiliyor

Şişenin ağzı, pipetin çevresinden hava kaçırmayacak şekilde kapatılmıştır.

16Deney

Bir öğrenci egzersizin kalp atım sayısına etkisini araştırmak istiyor. Bir hipotez yazınız; bağımsız ve bağımlı değişkenleri belirterek deneyi nasıl yapacağını kısaca açıklayınız.

Cevabın

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Küçük kan dolaşımında kanın izlediği yol aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi boşaltım sisteminin sağlığını korumaya yönelik bir davranış değildir?

AGün içinde yeterli su içmekBTuzlu yiyecekleri azaltmakCİdrarı uzun süre tutmakDKişisel temizliğe dikkat etmek

Sıralama

19Sıralama

Besinin sindirim kanalında izlediği yolu doğru sıraya koyun.

1Kalın bağırsak
2Mide
3Yemek borusu
4İnce bağırsak
5Ağız

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Sindirilen besinlerin kana geçişinin (emiliminin) büyük bölümü hangi organda gerçekleşir?	İnce bağırsak Sindirim ince bağırsakta tamamlanır ve küçük yapı birimlerine ayrılan besinler ince bağırsak duvarından kana geçer.
2	Akciğerlerde gaz alışverişinin gerçekleştiği küçük hava keseciklerine ne ad verilir?	Alveol Alveollerin duvarı çok incedir ve kılcal damarlarla sarılıdır; oksijen ve karbondioksit burada yer değiştirir.
3	Kalbin sol karıncığının kas duvarı sağ karıncığa göre daha kalındır. Bunun nedenini açıklayınız.	Sol karıncık, büyük kan dolaşımıyla kanı aort aracılığıyla bütün vücuda pompalar. Sağ karıncık ise kanı yalnızca yakındaki akciğerlere gönderir. Kanı tüm vücuda ulaştırmak daha güçlü kasılmayı gerektirdiği için sol karıncığın kas duvarı daha kalındır. Organın yapısı görevine uygundur: daha uzun yola kan göndermek için daha kalın ve güçlü bir kas gerekir.
4	Kan bağışının toplumsal dayanışma açısından önemini iki gerekçeyle tartışınız.	Kanın yerini tutan yapay bir madde olmadığı için kazazede, ameliyat olan ya da kan hastalığı bulunan kişilerin ihtiyacı yalnızca bağışlarla karşılanabilir. Gönüllü bağış, tanımadığımız insanların hayatını kurtarmaya katkı sağlar. Ayrıca düzenli bağış yapan bir toplumda acil durumlarda kan sıkıntısı yaşanmaz ve insanlar arasında yardımlaşma duygusu güçlenir. Kan bağışı karşılık beklemeden yapılan bir yardımdır; bireyin sağlığına zarar vermeden başkalarının hayatına dokunur.
5	Soluk alma sırasında diyafram ve göğüs boşluğunda meydana gelen değişiklikleri açıklayınız.	Soluk alırken diyafram kasılır, kubbe şeklinden düzleşerek aşağı iner. Kaburgalar yukarı ve dışa doğru hareket eder. Böylece göğüs boşluğunun hacmi artar ve dışarıdaki hava akciğerlere dolar. Göğüs boşluğu genişleyince akciğerlere dışarıdan hava girer. Soluk vermede ise diyafram gevşer ve göğüs boşluğu daralır.
6	Kanı kalpten vücuda taşıyan damarlara ……, vücuttan kalbe getiren damarlara ise …… denir.	atardamar · toplardamar Atardamarlar kalpten çıkan, toplardamarlar kalbe giren damarlardır. Kılcal damarlar ise madde alışverişinin yapıldığı ince damarlardır.
7	Böbreklerde oluşan idrar, …… ile taşınır ve dışarı atılana kadar …… birikir.	idrar borusu · idrar kesesinde İdrar böbrekte oluşur, idrar borusu (üreter) ile idrar kesesine gelir, burada biriktikten sonra idrar kanalı (üretra) ile dışarı atılır.
8	Karaciğer ve pankreas, besinlerin içinden geçtiği sindirim kanalı organlarıdır.	Yanlış. Doğrusu: Karaciğer ve pankreas, salgılarıyla sindirime yardım eden yardımcı organlardır; besinler bu organların içinden geçmez. Karaciğerin safrası ve pankreasın öz suyu ince bağırsağa dökülerek sindirime yardım eder.
9	Alyuvarlar vücudu mikroplara karşı savunur.	Yanlış. Doğrusu: Vücudu mikroplara karşı akyuvarlar savunur; alyuvarlar ise oksijen taşır. Kanın her bileşeninin farklı görevi vardır: alyuvar taşıma, akyuvar savunma, kan pulcuğu pıhtılaşma görevi yapar.
10	Deri, ter yoluyla vücuttan su ve tuz atarak boşaltıma yardımcı olur.	Doğru Ter bezlerinden atılan terde su, tuz ve az miktarda üre bulunur. Bu yüzden deri de boşaltıma katkı sağlar.
11	Düzenli egzersiz yapmak ve sigaradan uzak durmak dolaşım sisteminin sağlığını korumaya yardımcı olur.	Doğru Egzersiz kalp kasını güçlendirir; sigara ise damarlara zarar verir ve kalp hastalıkları riskini artırır.
12	Organları görevleriyle eşleştirin.	Mide → Besini öz suyla karıştırıp proteinlerin sindirimini başlatır.; Kalın bağırsak → Su ve bazı mineralleri emer.; Kalp → Kanı damarlara pompalar.; Diyafram → Kasılıp gevşeyerek soluk alıp vermeye yardım eder.; Böbrek → Kanı süzerek idrar oluşturur. Mide ve kalın bağırsak sindirim, kalp dolaşım, diyafram solunum, böbrek boşaltım sisteminde görev yapar.
13	Tabloda bir öğrencinin farklı etkinliklerden sonra ölçtüğü nabız ve solunum sayıları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?	C) Etkinlik arttıkça hücrelerin oksijen ihtiyacı arttığı için nabız ve solunum sayısı artar. Koşarken kaslar daha çok enerji harcar ve daha çok oksijene ihtiyaç duyar. Bu yüzden kalp daha hızlı atar, solunum hızlanır.
14	Grafikte, ılıman bir havada yetişkin bir insanın vücudundan bir günde farklı yollarla atılan yaklaşık su miktarları verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?	A) Vücuttan en fazla su böbrekler yoluyla atılır. En uzun çubuk böbreklere aittir (1500 mL). Akciğerler de su buharı atar; toplam kayıp 1500 + 450 + 350 + 150 = 2450 mL’dir.
15	Tabanı kesilmiş bir pet şişe ve balonlarla akciğer modeli hazırlanıyor. Şişenin tabanına gerilen lastik zar iki farklı şekilde hareket ettiriliyor. Bu modelle ilgili hangisi doğrudur?	B) I. durumda içteki balon şişer; bu durum soluk almayı gösterir. Lastik zar diyaframı temsil eder. Zar aşağı çekilince şişenin içindeki hacim artar ve dışarıdan giren hava balonu şişirir; bu, soluk almanın modelidir.
16	Bir öğrenci egzersizin kalp atım sayısına etkisini araştırmak istiyor. Bir hipotez yazınız; bağımsız ve bağımlı değişkenleri belirterek deneyi nasıl yapacağını kısaca açıklayınız.	Hipotez: Egzersiz süresi arttıkça kalp atım sayısı artar. Bağımsız değişken egzersiz (yerinde sayma) süresi, bağımlı değişken bir dakikadaki nabız sayısıdır. Öğrenci önce dinlenirken nabzını ölçer, sonra 1, 2 ve 3 dakika yerinde saydıktan hemen sonra nabzını sayıp kaydeder. Her ölçümde aynı kişi, aynı hareket ve aynı ölçme yöntemi kullanılır. Deneyde yalnızca egzersiz süresi değiştirilir, nabız ölçülür. Ağır egzersiz yerine yerinde sayma gibi güvenli bir hareket seçilmelidir.
17	Küçük kan dolaşımında kanın izlediği yol aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?	B) Sağ karıncık → Akciğer atardamarı → Akciğerler → Akciğer toplardamarı → Sol kulakçık Küçük kan dolaşımı kalp ile akciğerler arasındadır: kan sağ karıncıktan akciğerlere gider, oksijen alıp sol kulakçığa döner. A seçeneği büyük kan dolaşımıdır.
18	Aşağıdakilerden hangisi boşaltım sisteminin sağlığını korumaya yönelik bir davranış değildir?	C) İdrarı uzun süre tutmak İdrarı uzun süre tutmak idrar yolu enfeksiyonu riskini artırır. Diğer davranışlar böbrek ve idrar yollarının sağlığını korur.
19	Besinin sindirim kanalında izlediği yolu doğru sıraya koyun.	1. Ağız 2. Yemek borusu 3. Mide 4. İnce bağırsak 5. Kalın bağırsak Besin ağızdan alınır, yemek borusuyla mideye iner, ince bağırsakta sindirimi tamamlanıp emilir, artıklar kalın bağırsağa geçer.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.