7. Sınıf Fen Bilimleri: Işığın Kırılması ve Mercekler Yazılıya Hazırlık

Işığın ortam değiştirirken neden yön değiştirdiğini, mercek çeşitlerini ve merceklerin günlük hayattaki kullanım alanlarını tekrar edelim.

Yazılı öncesi konu özeti

Işığın kırılması

Işığın bir saydam ortamdan başka bir saydam ortama geçerken yön değiştirmesine kırılma denir. Kırılmanın nedeni ışığın farklı ortamlarda farklı süratle yayılmasıdır.
Işık havada, suya ve cama göre daha hızlı yayılır. Işığın daha yavaş yayıldığı ortama “çok yoğun ortam” denir.
Yüzeye dik çizilen hayalî doğruya normal denir. Işık az yoğun ortamdan çok yoğun ortama (havadan suya) eğik geçerken normale yaklaşır, tersi durumda normalden uzaklaşır.
Yüzeye dik (normal doğrultusunda) gelen ışık ortam değiştirse de kırılmadan geçer.
Su dolu bardaktaki kalemin kırık görünmesi, havuzun olduğundan sığ görünmesi ve prizmanın beyaz ışığı renklere ayırması kırılmanın sonuçlarıdır.

Mercek çeşitleri

Mercek, ışığı kırarak yönünü değiştiren, en az bir yüzeyi eğri olan saydam cisimdir.
İnce kenarlı (yakınsak) merceklerin ortası kenarlarından kalındır; paralel gelen ışınları kırarak bir noktada toplar. Bu noktaya odak noktası denir.
Kalın kenarlı (ıraksak) merceklerin kenarları ortasından kalındır; paralel gelen ışınları kırarak dağıtır.
İnce kenarlı mercekle yakındaki cisimler büyük ve düz görünür; uzaktaki cisimlerin görüntüsü ters olabilir. Kalın kenarlı mercekle bakılan cisimler her zaman küçük ve düz görünür.
Su damlası ve su dolu yuvarlak bir bardak ince kenarlı mercek gibi davranabilir.

Merceklerin kullanım alanları

Büyüteç, mikroskop, mercekli teleskop, fotoğraf makinesi ve projeksiyon cihazında ince kenarlı mercekler kullanılır.
Gözümüzde de ince kenarlı bir mercek bulunur; bu mercek ışığı kırarak görüntünün oluşmasına yardım eder.
Miyop (uzağı net göremeyen) göz için kalın kenarlı, hipermetrop (yakını net göremeyen) göz için ince kenarlı mercekli gözlük kullanılır.
Kapı dürbünlerinde kalın kenarlı mercek bulunur; kapının önündeki geniş alanı küçük ve düz gösterir.

Bu ünitenin kazanımları (3)

FB.7.4.1 Ortam değiştiren ışığın izlediği yolu gözlemleyerek kırılma olayına yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
FB.7.4.2 Mercek çeşitlerine yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
FB.7.4.3 Merceklerin günlük hayatta kullanım alanlarını örneklerle sınıflandırabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Kırılma: Işığın bir saydam ortamdan diğerine geçerken yön değiştirmesi.
Normal: İki ortamı ayıran yüzeye dik çizilen hayalî doğru.
Saydam ortam: Işığı büyük ölçüde geçiren ortam; hava, su, cam gibi.
Mercek: Işığı kırarak yönünü değiştiren, en az bir yüzeyi eğri saydam cisim.
İnce kenarlı mercek: Ortası kenarlarından kalın olan, ışınları toplayan mercek.
Kalın kenarlı mercek: Kenarları ortasından kalın olan, ışınları dağıtan mercek.
Odak noktası: İnce kenarlı mercekten geçen paralel ışınların toplandığı nokta.
Miyop: Uzaktaki cisimleri net görememe durumu; kalın kenarlı mercekle düzeltilir.
Hipermetrop: Yakındaki cisimleri net görememe durumu; ince kenarlı mercekle düzeltilir.
Prizma: Beyaz ışığı kırarak renklerine ayıran saydam cisim.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Işığın bir saydam ortamdan başka bir saydam ortama geçerken yön değiştirmesine ne ad verilir?

2Klasik

Uzaktaki cisimleri net göremeyen miyop bir kişinin gözlüğünde hangi tür mercek kullanılır?

3Klasik

Su dolu bir bardağa konan kalemin su yüzeyinde kırık gibi görünmesinin nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

4Açık uçlu

Elinizdeki bir merceğin ince kenarlı mı kalın kenarlı mı olduğunu kenarlarına dokunmadan nasıl anlayabilirsiniz? İki yöntem öneriniz.

Cevabın

5Açık uçlu

Büyüteç, mikroskop, kapı dürbünü, miyop gözlüğü ve hipermetrop gözlüğünü kullandıkları mercek türüne göre sınıflandırınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Havadan suya eğik geçen ışık normale . Sudan havaya eğik geçen ışık ise normalden .

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Paralel ışınları bir noktada toplayan mercek kenarlı mercektir. Işınların toplandığı bu noktaya noktası denir.

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Yüzeye dik gelen ışık, ortam değiştirdiğinde kırılmadan geçer.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kalın kenarlı mercekle bakılan cisimler her zaman büyük görünür.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Gözümüzde, ışığı kırarak görüntünün oluşmasına yardım eden ince kenarlı bir mercek bulunur.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Işık bütün saydam ortamlarda aynı süratle yayılır.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Mercekli araçları kullanım amaçlarıyla eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda ışığın bazı ortamlardaki yaklaşık yayılma süratleri verilmiştir. Işık havadan bu ortamlara aynı açıyla eğik olarak geçtiğinde en çok hangisinde kırılır?

Işığın yayılma sürati
Ortam	Işığın sürati (km/s, yaklaşık)
Hava	300 000
Su	225 000
Cam	200 000
Elmas	124 000

ASuBCamCElmasDHiçbirinde kırılmaz

14Yorumlama

Grafikte, havadan suya geçen ışığın gelme açısına göre kırılma açısı verilmiştir (açılar normalden ölçülmüştür). Grafiğe göre hangisi söylenebilir?

Havadan suya geçen ışık

Gelme açısı (°)	Kırılma açısı (°)
0	0
20	15
40	29
60	41
80	48

AKırılma açısı her zaman gelme açısından büyüktür.BIşık eğik geldiğinde kırılma açısı gelme açısından küçüktür; yani ışık normale yaklaşır.CGelme açısı 0° olduğunda ışık en çok kırılır.DGelme açısı arttıkça kırılma açısı azalır.

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

Bir öğrenci, opak bir kâsenin dibindeki parayı göremediği bir konumda duruyor. Kâseye yavaşça su eklendiğinde para görünür hâle geliyor. Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Kaybolan para deneyi

I. aşama

🥣 Opak kâse, dibinde 🪙 bozuk para
👁️ Göz, kâsenin kenarından parayı göremiyor

II. aşama

🥣 Aynı kâse ve para
💧 Kâseye yavaşça su ekleniyor
👁️ Göz aynı konumda

Gözün konumu ve paranın yeri değiştirilmiyor.

AParanın, suyun etkisiyle kâsenin üst kısmına doğru hareket etmesiBParadan gelen ışığın sudan havaya geçerken kırılarak göze ulaşmasıCSuyun kendi ışığını üreterek parayı aydınlatmasıDIşığın sudan havaya geçerken hiç yön değiştirmemesi

16Deney

Su damlası merceği deneyinin adımlarını doğru sıraya koyun.

1Harflerin büyük göründüğünü kaydet ve damlanın ince kenarlı mercek gibi davrandığı sonucuna var.
2Gazete yazısının üzerine şeffaf streç film ser.
3Damlanın altındaki harflere yukarıdan bak ve damlanın dışındaki harflerle karşılaştır.
4Damlalıkla streç filmin üzerine küçük bir su damlası bırak.

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi ışığın kırılmasıyla açıklanamaz?

AHavuzun olduğundan daha sığ görünmesiBAynada kendi görüntümüzü görmemizCPrizmanın beyaz ışığı renklerine ayırmasıDSu dolu bardaktaki kalemin kırık görünmesi

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerin hangisinde kalın kenarlı mercek kullanılır?

ABüyüteçBMikroskopCMiyop gözlüğüDHipermetrop gözlüğü

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Işığın bir saydam ortamdan başka bir saydam ortama geçerken yön değiştirmesine ne ad verilir?	Kırılma Işık farklı ortamlarda farklı süratle yayıldığı için ortam değiştirirken yön değiştirir; bu olaya kırılma denir.
2	Uzaktaki cisimleri net göremeyen miyop bir kişinin gözlüğünde hangi tür mercek kullanılır?	Kalın kenarlı mercek Miyop gözde görüntü, olması gereken yerin önünde oluşur. Işınları dağıtan kalın kenarlı mercek bu sorunu düzeltir.
3	Su dolu bir bardağa konan kalemin su yüzeyinde kırık gibi görünmesinin nedenini açıklayınız.	Kalemin sudaki kısmından gelen ışık, sudan havaya geçerken yön değiştirir, yani kırılır. Göz, ışığın düz bir çizgide geldiğini varsaydığı için kalemin sudaki kısmını olduğundan farklı bir yerde görür. Bu yüzden kalem su yüzeyinde kırık gibi görünür; aslında kalem kırık değildir. Kalemden göze gelen ışık iki farklı ortamdan geçtiği için kırılır; beyin ışığın doğrusal geldiğini varsayar ve görüntüyü kaymış algılar.
4	Elinizdeki bir merceğin ince kenarlı mı kalın kenarlı mı olduğunu kenarlarına dokunmadan nasıl anlayabilirsiniz? İki yöntem öneriniz.	Merceği bir yazının üzerine yaklaştırıp bakarım: yazıyı büyük ve düz gösteriyorsa ince kenarlı, küçük gösteriyorsa kalın kenarlıdır. Ayrıca el fenerinin ışığını merceğe tutarım: ışınları duvar üzerinde parlak bir noktada topluyorsa ince kenarlı, dağıtıyorsa kalın kenarlıdır. Mercek çeşidi, ışınlara ve görüntüye yaptığı etkiden anlaşılabilir. Mercekle asla Güneş’e bakılmamalıdır.
5	Büyüteç, mikroskop, kapı dürbünü, miyop gözlüğü ve hipermetrop gözlüğünü kullandıkları mercek türüne göre sınıflandırınız.	İnce kenarlı mercek kullananlar: büyüteç, mikroskop ve hipermetrop gözlüğü. Kalın kenarlı mercek kullananlar: kapı dürbünü ve miyop gözlüğü. Görüntüyü büyütmek ya da ışığı toplamak gereken araçlarda ince kenarlı, görüntüyü küçültüp geniş alan göstermek ya da ışığı dağıtmak gereken araçlarda kalın kenarlı mercek kullanılır.
6	Havadan suya eğik geçen ışık normale ……. Sudan havaya eğik geçen ışık ise normalden …….	yaklaşır · uzaklaşır Işık az yoğun ortamdan (hava) çok yoğun ortama (su) geçerken normale yaklaşır; çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçerken normalden uzaklaşır.
7	Paralel ışınları bir noktada toplayan mercek …… kenarlı mercektir. Işınların toplandığı bu noktaya …… noktası denir.	ince · odak İnce kenarlı mercek yakınsaktır; paralel ışınları odak noktasında toplar. Kalın kenarlı mercek ise ışınları dağıtır.
8	Yüzeye dik gelen ışık, ortam değiştirdiğinde kırılmadan geçer.	Doğru Normal doğrultusunda gelen ışığın sürati değişse de yönü değişmez; bu yüzden kırılmadan geçer.
9	Kalın kenarlı mercekle bakılan cisimler her zaman büyük görünür.	Yanlış. Doğrusu: Kalın kenarlı mercekle bakılan cisimler her zaman küçük ve düz görünür. Cisimleri büyük gösteren mercek ince kenarlı mercektir (büyüteç). Kalın kenarlı mercek ışınları dağıtır ve görüntüyü küçültür.
10	Gözümüzde, ışığı kırarak görüntünün oluşmasına yardım eden ince kenarlı bir mercek bulunur.	Doğru Göz merceği ince kenarlıdır; ışığı kırarak gözün arkasında görüntü oluşmasını sağlar.
11	Işık bütün saydam ortamlarda aynı süratle yayılır.	Yanlış. Doğrusu: Işığın yayılma sürati ortama göre değişir; örneğin ışık havada sudakinden daha hızlı yayılır. Kırılmanın nedeni de bu sürat farkıdır. Sürat aynı olsaydı ışık ortam değiştirirken yön değiştirmezdi.
12	Mercekli araçları kullanım amaçlarıyla eşleştirin.	Büyüteç → Küçük yazı ve ayrıntıları büyük gösterir.; Mikroskop → Gözle görülemeyecek kadar küçük canlıları incelemeyi sağlar.; Kapı dürbünü → Kapının önündeki geniş alanı küçük ve düz gösterir.; Mercekli teleskop → Uzaktaki gök cisimlerini gözlemeyi sağlar.; Hipermetrop gözlüğü → Yakını net göremeyen göz için ince kenarlı mercek içerir. Her araç, içindeki merceğin ışığı toplama ya da dağıtma özelliğinden yararlanacak şekilde tasarlanmıştır.
13	Tabloda ışığın bazı ortamlardaki yaklaşık yayılma süratleri verilmiştir. Işık havadan bu ortamlara aynı açıyla eğik olarak geçtiğinde en çok hangisinde kırılır?	C) Elmas Kırılmanın nedeni sürat değişimidir. Havadaki sürate göre en büyük düşüş elmasta olduğundan ışık en çok elmasa geçerken kırılır.
14	Grafikte, havadan suya geçen ışığın gelme açısına göre kırılma açısı verilmiştir (açılar normalden ölçülmüştür). Grafiğe göre hangisi söylenebilir?	B) Işık eğik geldiğinde kırılma açısı gelme açısından küçüktür; yani ışık normale yaklaşır. Örneğin 40° gelen ışık 29° ile kırılır. Kırılma açısının gelme açısından küçük olması, havadan suya geçen ışığın normale yaklaştığını gösterir. 0°’de ışık kırılmadan geçer.
15	Bir öğrenci, opak bir kâsenin dibindeki parayı göremediği bir konumda duruyor. Kâseye yavaşça su eklendiğinde para görünür hâle geliyor. Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?	B) Paradan gelen ışığın sudan havaya geçerken kırılarak göze ulaşması Su eklenince paradan gelen ışık sudan havaya geçerken normalden uzaklaşarak kırılır ve kâsenin kenarını aşıp göze ulaşır. Para yer değiştirmez.
16	Su damlası merceği deneyinin adımlarını doğru sıraya koyun.	1. Gazete yazısının üzerine şeffaf streç film ser. 2. Damlalıkla streç filmin üzerine küçük bir su damlası bırak. 3. Damlanın altındaki harflere yukarıdan bak ve damlanın dışındaki harflerle karşılaştır. 4. Harflerin büyük göründüğünü kaydet ve damlanın ince kenarlı mercek gibi davrandığı sonucuna var. Ortası kabarık su damlası ince kenarlı mercek gibi ışığı kırar ve altındaki yazıyı büyütür. Sonuç, gözlemden sonra çıkarılır.
17	Aşağıdakilerden hangisi ışığın kırılmasıyla açıklanamaz?	B) Aynada kendi görüntümüzü görmemiz Aynada görüntü oluşması ışığın yansımasıyla ilgilidir. Diğer olaylarda ışık bir ortamdan diğerine geçerken kırılır.
18	Aşağıdakilerin hangisinde kalın kenarlı mercek kullanılır?	C) Miyop gözlüğü Miyop gözlüğünde ışınları dağıtan kalın kenarlı mercek kullanılır. Büyüteç, mikroskop ve hipermetrop gözlüğünde ince kenarlı mercek vardır.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

7. Sınıf Fen Bilimleri: Işığın Kırılması ve Mercekler Yazılıya Hazırlık

Işığın ortam değiştirirken neden yön değiştirdiğini, mercek çeşitlerini ve merceklerin günlük hayattaki kullanım alanlarını tekrar edelim.

Yazılı öncesi konu özeti

Işığın kırılması

Işığın bir saydam ortamdan başka bir saydam ortama geçerken yön değiştirmesine kırılma denir. Kırılmanın nedeni ışığın farklı ortamlarda farklı süratle yayılmasıdır.
Işık havada, suya ve cama göre daha hızlı yayılır. Işığın daha yavaş yayıldığı ortama “çok yoğun ortam” denir.
Yüzeye dik çizilen hayalî doğruya normal denir. Işık az yoğun ortamdan çok yoğun ortama (havadan suya) eğik geçerken normale yaklaşır, tersi durumda normalden uzaklaşır.
Yüzeye dik (normal doğrultusunda) gelen ışık ortam değiştirse de kırılmadan geçer.
Su dolu bardaktaki kalemin kırık görünmesi, havuzun olduğundan sığ görünmesi ve prizmanın beyaz ışığı renklere ayırması kırılmanın sonuçlarıdır.

Mercek çeşitleri

Mercek, ışığı kırarak yönünü değiştiren, en az bir yüzeyi eğri olan saydam cisimdir.
İnce kenarlı (yakınsak) merceklerin ortası kenarlarından kalındır; paralel gelen ışınları kırarak bir noktada toplar. Bu noktaya odak noktası denir.
Kalın kenarlı (ıraksak) merceklerin kenarları ortasından kalındır; paralel gelen ışınları kırarak dağıtır.
İnce kenarlı mercekle yakındaki cisimler büyük ve düz görünür; uzaktaki cisimlerin görüntüsü ters olabilir. Kalın kenarlı mercekle bakılan cisimler her zaman küçük ve düz görünür.
Su damlası ve su dolu yuvarlak bir bardak ince kenarlı mercek gibi davranabilir.

Merceklerin kullanım alanları

Büyüteç, mikroskop, mercekli teleskop, fotoğraf makinesi ve projeksiyon cihazında ince kenarlı mercekler kullanılır.
Gözümüzde de ince kenarlı bir mercek bulunur; bu mercek ışığı kırarak görüntünün oluşmasına yardım eder.
Miyop (uzağı net göremeyen) göz için kalın kenarlı, hipermetrop (yakını net göremeyen) göz için ince kenarlı mercekli gözlük kullanılır.
Kapı dürbünlerinde kalın kenarlı mercek bulunur; kapının önündeki geniş alanı küçük ve düz gösterir.

Bu ünitenin kazanımları (3)

FB.7.4.1 Ortam değiştiren ışığın izlediği yolu gözlemleyerek kırılma olayına yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
FB.7.4.2 Mercek çeşitlerine yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
FB.7.4.3 Merceklerin günlük hayatta kullanım alanlarını örneklerle sınıflandırabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Kırılma: Işığın bir saydam ortamdan diğerine geçerken yön değiştirmesi.
Normal: İki ortamı ayıran yüzeye dik çizilen hayalî doğru.
Saydam ortam: Işığı büyük ölçüde geçiren ortam; hava, su, cam gibi.
Mercek: Işığı kırarak yönünü değiştiren, en az bir yüzeyi eğri saydam cisim.
İnce kenarlı mercek: Ortası kenarlarından kalın olan, ışınları toplayan mercek.
Kalın kenarlı mercek: Kenarları ortasından kalın olan, ışınları dağıtan mercek.
Odak noktası: İnce kenarlı mercekten geçen paralel ışınların toplandığı nokta.
Miyop: Uzaktaki cisimleri net görememe durumu; kalın kenarlı mercekle düzeltilir.
Hipermetrop: Yakındaki cisimleri net görememe durumu; ince kenarlı mercekle düzeltilir.
Prizma: Beyaz ışığı kırarak renklerine ayıran saydam cisim.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Işığın bir saydam ortamdan başka bir saydam ortama geçerken yön değiştirmesine ne ad verilir?

2Klasik

Uzaktaki cisimleri net göremeyen miyop bir kişinin gözlüğünde hangi tür mercek kullanılır?

3Klasik

Su dolu bir bardağa konan kalemin su yüzeyinde kırık gibi görünmesinin nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

4Açık uçlu

Elinizdeki bir merceğin ince kenarlı mı kalın kenarlı mı olduğunu kenarlarına dokunmadan nasıl anlayabilirsiniz? İki yöntem öneriniz.

Cevabın

5Açık uçlu

Büyüteç, mikroskop, kapı dürbünü, miyop gözlüğü ve hipermetrop gözlüğünü kullandıkları mercek türüne göre sınıflandırınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Havadan suya eğik geçen ışık normale . Sudan havaya eğik geçen ışık ise normalden .

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Paralel ışınları bir noktada toplayan mercek kenarlı mercektir. Işınların toplandığı bu noktaya noktası denir.

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Yüzeye dik gelen ışık, ortam değiştirdiğinde kırılmadan geçer.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kalın kenarlı mercekle bakılan cisimler her zaman büyük görünür.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Gözümüzde, ışığı kırarak görüntünün oluşmasına yardım eden ince kenarlı bir mercek bulunur.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Işık bütün saydam ortamlarda aynı süratle yayılır.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Mercekli araçları kullanım amaçlarıyla eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda ışığın bazı ortamlardaki yaklaşık yayılma süratleri verilmiştir. Işık havadan bu ortamlara aynı açıyla eğik olarak geçtiğinde en çok hangisinde kırılır?

Işığın yayılma sürati
Ortam	Işığın sürati (km/s, yaklaşık)
Hava	300 000
Su	225 000
Cam	200 000
Elmas	124 000

ASuBCamCElmasDHiçbirinde kırılmaz

14Yorumlama

Grafikte, havadan suya geçen ışığın gelme açısına göre kırılma açısı verilmiştir (açılar normalden ölçülmüştür). Grafiğe göre hangisi söylenebilir?

Havadan suya geçen ışık

Gelme açısı (°)	Kırılma açısı (°)
0	0
20	15
40	29
60	41
80	48

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

Bir öğrenci, opak bir kâsenin dibindeki parayı göremediği bir konumda duruyor. Kâseye yavaşça su eklendiğinde para görünür hâle geliyor. Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Kaybolan para deneyi

I. aşama

🥣 Opak kâse, dibinde 🪙 bozuk para
👁️ Göz, kâsenin kenarından parayı göremiyor

II. aşama

🥣 Aynı kâse ve para
💧 Kâseye yavaşça su ekleniyor
👁️ Göz aynı konumda

Gözün konumu ve paranın yeri değiştirilmiyor.

16Deney

Su damlası merceği deneyinin adımlarını doğru sıraya koyun.

1Harflerin büyük göründüğünü kaydet ve damlanın ince kenarlı mercek gibi davrandığı sonucuna var.
2Gazete yazısının üzerine şeffaf streç film ser.
3Damlanın altındaki harflere yukarıdan bak ve damlanın dışındaki harflerle karşılaştır.
4Damlalıkla streç filmin üzerine küçük bir su damlası bırak.

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi ışığın kırılmasıyla açıklanamaz?

AHavuzun olduğundan daha sığ görünmesiBAynada kendi görüntümüzü görmemizCPrizmanın beyaz ışığı renklerine ayırmasıDSu dolu bardaktaki kalemin kırık görünmesi

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerin hangisinde kalın kenarlı mercek kullanılır?

ABüyüteçBMikroskopCMiyop gözlüğüDHipermetrop gözlüğü

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Işığın bir saydam ortamdan başka bir saydam ortama geçerken yön değiştirmesine ne ad verilir?	Kırılma Işık farklı ortamlarda farklı süratle yayıldığı için ortam değiştirirken yön değiştirir; bu olaya kırılma denir.
2	Uzaktaki cisimleri net göremeyen miyop bir kişinin gözlüğünde hangi tür mercek kullanılır?	Kalın kenarlı mercek Miyop gözde görüntü, olması gereken yerin önünde oluşur. Işınları dağıtan kalın kenarlı mercek bu sorunu düzeltir.
3	Su dolu bir bardağa konan kalemin su yüzeyinde kırık gibi görünmesinin nedenini açıklayınız.	Kalemin sudaki kısmından gelen ışık, sudan havaya geçerken yön değiştirir, yani kırılır. Göz, ışığın düz bir çizgide geldiğini varsaydığı için kalemin sudaki kısmını olduğundan farklı bir yerde görür. Bu yüzden kalem su yüzeyinde kırık gibi görünür; aslında kalem kırık değildir. Kalemden göze gelen ışık iki farklı ortamdan geçtiği için kırılır; beyin ışığın doğrusal geldiğini varsayar ve görüntüyü kaymış algılar.
4	Elinizdeki bir merceğin ince kenarlı mı kalın kenarlı mı olduğunu kenarlarına dokunmadan nasıl anlayabilirsiniz? İki yöntem öneriniz.	Merceği bir yazının üzerine yaklaştırıp bakarım: yazıyı büyük ve düz gösteriyorsa ince kenarlı, küçük gösteriyorsa kalın kenarlıdır. Ayrıca el fenerinin ışığını merceğe tutarım: ışınları duvar üzerinde parlak bir noktada topluyorsa ince kenarlı, dağıtıyorsa kalın kenarlıdır. Mercek çeşidi, ışınlara ve görüntüye yaptığı etkiden anlaşılabilir. Mercekle asla Güneş’e bakılmamalıdır.
5	Büyüteç, mikroskop, kapı dürbünü, miyop gözlüğü ve hipermetrop gözlüğünü kullandıkları mercek türüne göre sınıflandırınız.	İnce kenarlı mercek kullananlar: büyüteç, mikroskop ve hipermetrop gözlüğü. Kalın kenarlı mercek kullananlar: kapı dürbünü ve miyop gözlüğü. Görüntüyü büyütmek ya da ışığı toplamak gereken araçlarda ince kenarlı, görüntüyü küçültüp geniş alan göstermek ya da ışığı dağıtmak gereken araçlarda kalın kenarlı mercek kullanılır.
6	Havadan suya eğik geçen ışık normale ……. Sudan havaya eğik geçen ışık ise normalden …….	yaklaşır · uzaklaşır Işık az yoğun ortamdan (hava) çok yoğun ortama (su) geçerken normale yaklaşır; çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçerken normalden uzaklaşır.
7	Paralel ışınları bir noktada toplayan mercek …… kenarlı mercektir. Işınların toplandığı bu noktaya …… noktası denir.	ince · odak İnce kenarlı mercek yakınsaktır; paralel ışınları odak noktasında toplar. Kalın kenarlı mercek ise ışınları dağıtır.
8	Yüzeye dik gelen ışık, ortam değiştirdiğinde kırılmadan geçer.	Doğru Normal doğrultusunda gelen ışığın sürati değişse de yönü değişmez; bu yüzden kırılmadan geçer.
9	Kalın kenarlı mercekle bakılan cisimler her zaman büyük görünür.	Yanlış. Doğrusu: Kalın kenarlı mercekle bakılan cisimler her zaman küçük ve düz görünür. Cisimleri büyük gösteren mercek ince kenarlı mercektir (büyüteç). Kalın kenarlı mercek ışınları dağıtır ve görüntüyü küçültür.
10	Gözümüzde, ışığı kırarak görüntünün oluşmasına yardım eden ince kenarlı bir mercek bulunur.	Doğru Göz merceği ince kenarlıdır; ışığı kırarak gözün arkasında görüntü oluşmasını sağlar.
11	Işık bütün saydam ortamlarda aynı süratle yayılır.	Yanlış. Doğrusu: Işığın yayılma sürati ortama göre değişir; örneğin ışık havada sudakinden daha hızlı yayılır. Kırılmanın nedeni de bu sürat farkıdır. Sürat aynı olsaydı ışık ortam değiştirirken yön değiştirmezdi.
12	Mercekli araçları kullanım amaçlarıyla eşleştirin.	Büyüteç → Küçük yazı ve ayrıntıları büyük gösterir.; Mikroskop → Gözle görülemeyecek kadar küçük canlıları incelemeyi sağlar.; Kapı dürbünü → Kapının önündeki geniş alanı küçük ve düz gösterir.; Mercekli teleskop → Uzaktaki gök cisimlerini gözlemeyi sağlar.; Hipermetrop gözlüğü → Yakını net göremeyen göz için ince kenarlı mercek içerir. Her araç, içindeki merceğin ışığı toplama ya da dağıtma özelliğinden yararlanacak şekilde tasarlanmıştır.
13	Tabloda ışığın bazı ortamlardaki yaklaşık yayılma süratleri verilmiştir. Işık havadan bu ortamlara aynı açıyla eğik olarak geçtiğinde en çok hangisinde kırılır?	C) Elmas Kırılmanın nedeni sürat değişimidir. Havadaki sürate göre en büyük düşüş elmasta olduğundan ışık en çok elmasa geçerken kırılır.
14	Grafikte, havadan suya geçen ışığın gelme açısına göre kırılma açısı verilmiştir (açılar normalden ölçülmüştür). Grafiğe göre hangisi söylenebilir?	B) Işık eğik geldiğinde kırılma açısı gelme açısından küçüktür; yani ışık normale yaklaşır. Örneğin 40° gelen ışık 29° ile kırılır. Kırılma açısının gelme açısından küçük olması, havadan suya geçen ışığın normale yaklaştığını gösterir. 0°’de ışık kırılmadan geçer.
15	Bir öğrenci, opak bir kâsenin dibindeki parayı göremediği bir konumda duruyor. Kâseye yavaşça su eklendiğinde para görünür hâle geliyor. Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?	B) Paradan gelen ışığın sudan havaya geçerken kırılarak göze ulaşması Su eklenince paradan gelen ışık sudan havaya geçerken normalden uzaklaşarak kırılır ve kâsenin kenarını aşıp göze ulaşır. Para yer değiştirmez.
16	Su damlası merceği deneyinin adımlarını doğru sıraya koyun.	1. Gazete yazısının üzerine şeffaf streç film ser. 2. Damlalıkla streç filmin üzerine küçük bir su damlası bırak. 3. Damlanın altındaki harflere yukarıdan bak ve damlanın dışındaki harflerle karşılaştır. 4. Harflerin büyük göründüğünü kaydet ve damlanın ince kenarlı mercek gibi davrandığı sonucuna var. Ortası kabarık su damlası ince kenarlı mercek gibi ışığı kırar ve altındaki yazıyı büyütür. Sonuç, gözlemden sonra çıkarılır.
17	Aşağıdakilerden hangisi ışığın kırılmasıyla açıklanamaz?	B) Aynada kendi görüntümüzü görmemiz Aynada görüntü oluşması ışığın yansımasıyla ilgilidir. Diğer olaylarda ışık bir ortamdan diğerine geçerken kırılır.
18	Aşağıdakilerin hangisinde kalın kenarlı mercek kullanılır?	C) Miyop gözlüğü Miyop gözlüğünde ışınları dağıtan kalın kenarlı mercek kullanılır. Büyüteç, mikroskop ve hipermetrop gözlüğünde ince kenarlı mercek vardır.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.