5. Sınıf Fen Bilimleri: Işığın Dünyası Yazılıya Hazırlık

Bu ünitede ışık kaynaklarını, ışığın nasıl yayıldığını, maddelerin ışığı geçirme durumlarını ve tam gölgenin nasıl oluştuğunu tekrar ediyoruz.

Yazılı öncesi konu özeti

Işık kaynakları

Kendiliğinden ışık yayan cisimlere ışık kaynağı denir.
Güneş, yıldızlar ve ateş böceği doğal ışık kaynaklarıdır.
Ampul, el feneri, mum ve tablet ekranı insanların yaptığı yapay ışık kaynaklarıdır.
Ay, gezegenler ve ayna kendi ışığını üretmez; üzerine düşen ışığı yansıtır. Bu yüzden ışık kaynağı değildir.

Işığın yayılması

Işık, kaynağından çıkarak her yöne ve doğrusal olarak yayılır.
Işığın izlediği yol, ok işaretli doğrularla (ışık ışınlarıyla) gösterilir.
Işık boşlukta da yayılabilir; Güneş ışığı uzay boşluğunu geçerek Dünya’ya ulaşır.
Bir cismi görebilmemiz için cisimden çıkan ya da yansıyan ışığın gözümüze ulaşması gerekir.

Maddelerin ışık geçirgenliği

Saydam maddeler ışığın büyük bölümünü geçirir; arkalarındaki cisimler net görülür. Örnek: pencere camı, hava, temiz su.
Yarı saydam maddeler ışığın bir kısmını geçirir; arkalarındaki cisimler bulanık görülür. Örnek: buzlu cam, aydınger kâğıdı, tül perde.
Opak maddeler ışığı geçirmez; arkalarındaki cisimler görülmez. Örnek: tahta, metal, karton, taş.

Tam gölge

Işık doğrusal yayıldığı için önüne konan opak bir cismin arkasına ulaşamaz; burada oluşan karanlık bölgeye tam gölge denir.
Gölge oluşması için ışık kaynağı, opak bir cisim ve gölgenin düştüğü bir perde (yüzey) gerekir.
Gölge, ışık kaynağına göre cismin arkasında oluşur; şekli cismin şekline benzer, rengi cismin renginden bağımsız olarak koyudur.
Küçük bir ışık kaynağı kullanıldığında cisim kaynağa yaklaştırılırsa gölge büyür, perdeye yaklaştırılırsa gölge küçülür.
Saydam maddeler belirgin bir gölge oluşturmaz; yarı saydam maddelerin gölgesi soluk olur.

Bu ünitenin kazanımları (3)

FB.5.4.1 Işığın yayılmasını ve ışık kaynaklarını açıklayabilme
FB.5.4.2 Maddeleri ışık geçirgenliğine göre sınıflandırabilme
FB.5.4.3 Tam gölgenin oluşumunu açıklayabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Işık kaynağı: Kendiliğinden ışık yayan cisim.
Doğal ışık kaynağı: Doğada kendiliğinden bulunan ışık kaynağı; Güneş, ateş böceği gibi.
Yapay ışık kaynağı: İnsanlar tarafından yapılmış ışık kaynağı; ampul, el feneri gibi.
Işık ışını: Işığın yayılma yolunu gösteren ok işaretli doğru.
Saydam madde: Işığın büyük bölümünü geçiren, arkası net görülen madde.
Yarı saydam madde: Işığın bir kısmını geçiren, arkası bulanık görülen madde.
Opak madde: Işığı geçirmeyen, arkası görülmeyen madde.
Tam gölge: Opak bir cismin arkasında ışığın hiç ulaşamadığı karanlık bölge.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Işığı geçirmeyen ve arkasındaki cisimlerin görülmesine izin vermeyen maddelere ne ad verilir?

2Klasik

Işık, kaynağından çıktıktan sonra nasıl bir yol izleyerek yayılır?

3Klasik

Gölge deneylerinde gölgenin üzerine düştüğü düz yüzeye ne ad verilir?

4Klasik

Düz bir borunun ucundan bakan bir öğrenci, borunun öbür ucundaki yanan el fenerini görebiliyor. Boru bükülünce feneri göremiyor. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

5Açık uçlu

Ay geceleri parlak görünmesine rağmen neden ışık kaynağı sayılmaz? Açıklayınız.

Cevabın

6Açık uçlu

Tam gölgenin nasıl oluştuğunu, gölge oluşması için gerekenleri de belirterek açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Güneş ve ateş böceği ışık kaynaklarına, el feneri ve masa lambası ise ışık kaynaklarına örnektir.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Pencere camı ışığın büyük bölümünü geçirdiği için bir maddedir. Buzlu cam ise ışığın yalnızca bir kısmını geçirdiği için bir maddedir.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Işık boşlukta yayılamaz; bu nedenle Güneş’in ışığı uzaydan Dünya’ya ulaşamaz.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Saydam maddeler belirgin bir tam gölge oluşturmaz.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kırmızı renkli opak bir topun tam gölgesi kırmızı renkte olur.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Yanan bir mum yapay bir ışık kaynağıdır.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Küçük bir ışık kaynağı ile perde arasındaki uzaklık 120 cm’de sabit tutuluyor. Aralarına konan 5 cm boyundaki opak bir cismin yeri değiştirilerek gölge boyları ölçülüyor. Tabloya göre hangi yargıya ulaşılır?

Cismin yerine göre gölge boyu
Işık kaynağı ile cisim arasındaki uzaklık (cm)	Perdedeki gölgenin boyu (cm)
20	30
40	15
60	10
80	7,5

ACisim ışık kaynağından uzaklaştıkça gölgesi büyür.BCisim ışık kaynağına yaklaştıkça gölgesinin boyu büyür.CGölgenin boyu cismin konumundan etkilenmez.DGölge her zaman cismin kendisinden küçüktür.

15Yorumlama

Bir ışık ölçerle, farklı maddelerden geçen ışığın yüzdesi ölçülmüş ve grafik çizilmiştir. Grafiğe göre maddelerin sınıflandırılması hangi seçenekte doğru verilmiştir?

Maddelerden geçen ışık

Madde	Geçen ışık (%)
Pencere camı	90
Aydınger kâğıdı	50
Buzlu cam	40
Karton	0

APencere camı: yarı saydam, Aydınger kâğıdı: saydam, Karton: opakBPencere camı: saydam, Buzlu cam: yarı saydam, Karton: opakCBuzlu cam: opak, Karton: yarı saydam, Pencere camı: saydamDAydınger kâğıdı: opak, Buzlu cam: saydam, Karton: opak

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Ortalarında birer küçük delik bulunan üç karton, el feneri ile perde arasına iki farklı şekilde diziliyor. Hangi düzenekte fenerin ışığı perdeye ulaşır ve bu sonuç neyi gösterir?

Delikli kartonlar deneyi

I. düzenek

🔦 El feneri
🟫🟫🟫 Üç kartonun delikleri aynı doğru üzerinde
⬜ Perde

II. düzenek

🔦 El feneri
🟫🟫🟫 Ortadaki karton yana kaydırılmış, delikler aynı doğruda değil
⬜ Perde

Kartonlar opaktır; oda karanlıktır.

AYalnız II; ışık eğri bir yol izleyerek yayılır.BI ve II; ışık engellerin etrafından dolanır.CHiçbiri; ışık kartonlardan geçemez.DYalnız I; ışık doğrusal olarak yayılır.

17Deney

Karartılmış bir odada tam gölge oluşturup inceleyen bir öğrencinin yapacağı işlemleri doğru sıraya koyun.

1Opak bir cismi fener ile perdenin arasına koymak.
2El feneri ile perdeyi karşılıklı yerleştirmek.
3Feneri yakıp perdede oluşan gölgeyi gözlemek.
4Cismi fenere yaklaştırıp gölgedeki değişimi not etmek.

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi ışık kaynağı değildir?

AGüneşBAynaCAteş böceğiDYanan ampul

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Işığı geçirmeyen ve arkasındaki cisimlerin görülmesine izin vermeyen maddelere ne ad verilir?	Opak madde Tahta, metal ve karton gibi opak maddeler ışığı geçirmez.
2	Işık, kaynağından çıktıktan sonra nasıl bir yol izleyerek yayılır?	Doğrusal olarak Işık her yöne doğrusal olarak yayılır; bu yüzden ışık ışınları düz çizgilerle gösterilir.
3	Gölge deneylerinde gölgenin üzerine düştüğü düz yüzeye ne ad verilir?	Perde Işık kaynağı, opak cisim ve perde gölge deneyinin üç temel parçasıdır.
4	Düz bir borunun ucundan bakan bir öğrenci, borunun öbür ucundaki yanan el fenerini görebiliyor. Boru bükülünce feneri göremiyor. Bunun nedenini açıklayınız.	Işık doğrusal olarak yayılır. Boru düzken fenerden çıkan ışık doğrudan öğrencinin gözüne ulaşır. Boru bükülünce ışık borunun kıvrımını izleyemez, borunun opak duvarına çarpar ve göze ulaşamaz; bu yüzden fener görünmez. Bir cismi görebilmek için ondan çıkan ışığın gözümüze ulaşması gerekir; ışık kıvrılarak ilerleyemez.
5	Ay geceleri parlak görünmesine rağmen neden ışık kaynağı sayılmaz? Açıklayınız.	Işık kaynağı kendiliğinden ışık yayan cisimdir. Ay kendi ışığını üretmez; Güneş’ten gelen ışığı yansıttığı için parlak görünür. Bu nedenle Ay ışık kaynağı değildir. Bir cismin parlak görünmesi onu ışık kaynağı yapmaz; önemli olan ışığı kendisinin üretmesidir.
6	Tam gölgenin nasıl oluştuğunu, gölge oluşması için gerekenleri de belirterek açıklayınız.	Gölge oluşması için bir ışık kaynağı, opak bir cisim ve bir perde gerekir. Işık doğrusal yayıldığı için opak cismin arkasına geçemez. Cismin arkasında ışık almayan karanlık bir bölge oluşur; buna tam gölge denir. Tam gölge, ışığın doğrusal yayılmasının bir sonucudur.
7	Güneş ve ateş böceği …… ışık kaynaklarına, el feneri ve masa lambası ise …… ışık kaynaklarına örnektir.	doğal · yapay Doğada kendiliğinden bulunan ışık kaynakları doğal, insan yapımı olanlar yapaydır.
8	Pencere camı ışığın büyük bölümünü geçirdiği için …… bir maddedir. Buzlu cam ise ışığın yalnızca bir kısmını geçirdiği için …… bir maddedir.	saydam · yarı saydam Pencere camının arkası net, buzlu camın arkası bulanık görülür.
9	Işık boşlukta yayılamaz; bu nedenle Güneş’in ışığı uzaydan Dünya’ya ulaşamaz.	Yanlış. Doğrusu: Işık boşlukta da yayılabilir; Güneş’in ışığı uzay boşluğunu geçerek Dünya’ya ulaşır. Gündüz aydınlık olmasının nedeni, Güneş ışığının uzayı geçerek bize ulaşmasıdır.
10	Saydam maddeler belirgin bir tam gölge oluşturmaz.	Doğru Saydam maddeler ışığın büyük bölümünü geçirdiği için arkalarında karanlık bir bölge oluşmaz.
11	Kırmızı renkli opak bir topun tam gölgesi kırmızı renkte olur.	Yanlış. Doğrusu: Tam gölge, cismin renginden bağımsız olarak koyu renktedir; çünkü gölge ışığın ulaşmadığı karanlık bölgedir. Gölgenin şekli cisme benzer ama rengi cismin rengini almaz.
12	Yanan bir mum yapay bir ışık kaynağıdır.	Doğru Mum insanlar tarafından yapılmıştır ve yanarken ışık yayar; bu yüzden yapay ışık kaynağıdır.
13	Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.	Saydam madde → Arkasındaki cisimler net olarak görülür.; Yarı saydam madde → Arkasındaki cisimler bulanık görülür.; Opak madde → Arkasındaki cisimler hiç görülmez.; Işık ışını → Işığın izlediği yolu gösteren ok işaretli doğru. Maddeler ışığı geçirme durumlarına göre saydam, yarı saydam ve opak olarak sınıflandırılır.
14	Küçük bir ışık kaynağı ile perde arasındaki uzaklık 120 cm’de sabit tutuluyor. Aralarına konan 5 cm boyundaki opak bir cismin yeri değiştirilerek gölge boyları ölçülüyor. Tabloya göre hangi yargıya ulaşılır?	B) Cisim ışık kaynağına yaklaştıkça gölgesinin boyu büyür. Cisim kaynağa 20 cm uzaktayken gölge 30 cm, 80 cm uzaktayken 7,5 cm’dir. Yani cisim kaynağa yaklaştıkça gölge büyür. Gölge bazı durumlarda cisimden büyüktür.
15	Bir ışık ölçerle, farklı maddelerden geçen ışığın yüzdesi ölçülmüş ve grafik çizilmiştir. Grafiğe göre maddelerin sınıflandırılması hangi seçenekte doğru verilmiştir?	B) Pencere camı: saydam, Buzlu cam: yarı saydam, Karton: opak Işığın büyük bölümünü geçiren pencere camı saydam, bir kısmını geçiren buzlu cam ve aydınger kâğıdı yarı saydam, hiç geçirmeyen karton opaktır.
16	Ortalarında birer küçük delik bulunan üç karton, el feneri ile perde arasına iki farklı şekilde diziliyor. Hangi düzenekte fenerin ışığı perdeye ulaşır ve bu sonuç neyi gösterir?	D) Yalnız I; ışık doğrusal olarak yayılır. Işık yalnızca delikler aynı doğru üzerindeyken perdeye ulaşır. Bu, ışığın doğrusal yayıldığını gösterir.
17	Karartılmış bir odada tam gölge oluşturup inceleyen bir öğrencinin yapacağı işlemleri doğru sıraya koyun.	1. El feneri ile perdeyi karşılıklı yerleştirmek. 2. Opak bir cismi fener ile perdenin arasına koymak. 3. Feneri yakıp perdede oluşan gölgeyi gözlemek. 4. Cismi fenere yaklaştırıp gölgedeki değişimi not etmek. Önce kaynak ve perde yerleştirilir, sonra cisim araya konur. Fener yakılınca gölge gözlenir; ardından cismin konumu değiştirilerek gölgedeki değişim incelenir.
18	Aşağıdakilerden hangisi ışık kaynağı değildir?	B) Ayna Ayna kendi ışığını üretmez, üzerine düşen ışığı yansıtır. Diğerleri kendiliğinden ışık yayar.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

5. Sınıf Fen Bilimleri: Işığın Dünyası Yazılıya Hazırlık

Bu ünitede ışık kaynaklarını, ışığın nasıl yayıldığını, maddelerin ışığı geçirme durumlarını ve tam gölgenin nasıl oluştuğunu tekrar ediyoruz.

Yazılı öncesi konu özeti

Işık kaynakları

Kendiliğinden ışık yayan cisimlere ışık kaynağı denir.
Güneş, yıldızlar ve ateş böceği doğal ışık kaynaklarıdır.
Ampul, el feneri, mum ve tablet ekranı insanların yaptığı yapay ışık kaynaklarıdır.
Ay, gezegenler ve ayna kendi ışığını üretmez; üzerine düşen ışığı yansıtır. Bu yüzden ışık kaynağı değildir.

Işığın yayılması

Işık, kaynağından çıkarak her yöne ve doğrusal olarak yayılır.
Işığın izlediği yol, ok işaretli doğrularla (ışık ışınlarıyla) gösterilir.
Işık boşlukta da yayılabilir; Güneş ışığı uzay boşluğunu geçerek Dünya’ya ulaşır.
Bir cismi görebilmemiz için cisimden çıkan ya da yansıyan ışığın gözümüze ulaşması gerekir.

Maddelerin ışık geçirgenliği

Saydam maddeler ışığın büyük bölümünü geçirir; arkalarındaki cisimler net görülür. Örnek: pencere camı, hava, temiz su.
Yarı saydam maddeler ışığın bir kısmını geçirir; arkalarındaki cisimler bulanık görülür. Örnek: buzlu cam, aydınger kâğıdı, tül perde.
Opak maddeler ışığı geçirmez; arkalarındaki cisimler görülmez. Örnek: tahta, metal, karton, taş.

Tam gölge

Işık doğrusal yayıldığı için önüne konan opak bir cismin arkasına ulaşamaz; burada oluşan karanlık bölgeye tam gölge denir.
Gölge oluşması için ışık kaynağı, opak bir cisim ve gölgenin düştüğü bir perde (yüzey) gerekir.
Gölge, ışık kaynağına göre cismin arkasında oluşur; şekli cismin şekline benzer, rengi cismin renginden bağımsız olarak koyudur.
Küçük bir ışık kaynağı kullanıldığında cisim kaynağa yaklaştırılırsa gölge büyür, perdeye yaklaştırılırsa gölge küçülür.
Saydam maddeler belirgin bir gölge oluşturmaz; yarı saydam maddelerin gölgesi soluk olur.

Bu ünitenin kazanımları (3)

FB.5.4.1 Işığın yayılmasını ve ışık kaynaklarını açıklayabilme
FB.5.4.2 Maddeleri ışık geçirgenliğine göre sınıflandırabilme
FB.5.4.3 Tam gölgenin oluşumunu açıklayabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Işık kaynağı: Kendiliğinden ışık yayan cisim.
Doğal ışık kaynağı: Doğada kendiliğinden bulunan ışık kaynağı; Güneş, ateş böceği gibi.
Yapay ışık kaynağı: İnsanlar tarafından yapılmış ışık kaynağı; ampul, el feneri gibi.
Işık ışını: Işığın yayılma yolunu gösteren ok işaretli doğru.
Saydam madde: Işığın büyük bölümünü geçiren, arkası net görülen madde.
Yarı saydam madde: Işığın bir kısmını geçiren, arkası bulanık görülen madde.
Opak madde: Işığı geçirmeyen, arkası görülmeyen madde.
Tam gölge: Opak bir cismin arkasında ışığın hiç ulaşamadığı karanlık bölge.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Işığı geçirmeyen ve arkasındaki cisimlerin görülmesine izin vermeyen maddelere ne ad verilir?

2Klasik

Işık, kaynağından çıktıktan sonra nasıl bir yol izleyerek yayılır?

3Klasik

Gölge deneylerinde gölgenin üzerine düştüğü düz yüzeye ne ad verilir?

4Klasik

Düz bir borunun ucundan bakan bir öğrenci, borunun öbür ucundaki yanan el fenerini görebiliyor. Boru bükülünce feneri göremiyor. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

5Açık uçlu

Ay geceleri parlak görünmesine rağmen neden ışık kaynağı sayılmaz? Açıklayınız.

Cevabın

6Açık uçlu

Tam gölgenin nasıl oluştuğunu, gölge oluşması için gerekenleri de belirterek açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Güneş ve ateş böceği ışık kaynaklarına, el feneri ve masa lambası ise ışık kaynaklarına örnektir.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Pencere camı ışığın büyük bölümünü geçirdiği için bir maddedir. Buzlu cam ise ışığın yalnızca bir kısmını geçirdiği için bir maddedir.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Işık boşlukta yayılamaz; bu nedenle Güneş’in ışığı uzaydan Dünya’ya ulaşamaz.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Saydam maddeler belirgin bir tam gölge oluşturmaz.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kırmızı renkli opak bir topun tam gölgesi kırmızı renkte olur.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Yanan bir mum yapay bir ışık kaynağıdır.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Küçük bir ışık kaynağı ile perde arasındaki uzaklık 120 cm’de sabit tutuluyor. Aralarına konan 5 cm boyundaki opak bir cismin yeri değiştirilerek gölge boyları ölçülüyor. Tabloya göre hangi yargıya ulaşılır?

Cismin yerine göre gölge boyu
Işık kaynağı ile cisim arasındaki uzaklık (cm)	Perdedeki gölgenin boyu (cm)
20	30
40	15
60	10
80	7,5

15Yorumlama

Bir ışık ölçerle, farklı maddelerden geçen ışığın yüzdesi ölçülmüş ve grafik çizilmiştir. Grafiğe göre maddelerin sınıflandırılması hangi seçenekte doğru verilmiştir?

Maddelerden geçen ışık

Madde	Geçen ışık (%)
Pencere camı	90
Aydınger kâğıdı	50
Buzlu cam	40
Karton	0

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Ortalarında birer küçük delik bulunan üç karton, el feneri ile perde arasına iki farklı şekilde diziliyor. Hangi düzenekte fenerin ışığı perdeye ulaşır ve bu sonuç neyi gösterir?

Delikli kartonlar deneyi

I. düzenek

🔦 El feneri
🟫🟫🟫 Üç kartonun delikleri aynı doğru üzerinde
⬜ Perde

II. düzenek

🔦 El feneri
🟫🟫🟫 Ortadaki karton yana kaydırılmış, delikler aynı doğruda değil
⬜ Perde

Kartonlar opaktır; oda karanlıktır.

AYalnız II; ışık eğri bir yol izleyerek yayılır.BI ve II; ışık engellerin etrafından dolanır.CHiçbiri; ışık kartonlardan geçemez.DYalnız I; ışık doğrusal olarak yayılır.

17Deney

Karartılmış bir odada tam gölge oluşturup inceleyen bir öğrencinin yapacağı işlemleri doğru sıraya koyun.

1Opak bir cismi fener ile perdenin arasına koymak.
2El feneri ile perdeyi karşılıklı yerleştirmek.
3Feneri yakıp perdede oluşan gölgeyi gözlemek.
4Cismi fenere yaklaştırıp gölgedeki değişimi not etmek.

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi ışık kaynağı değildir?

AGüneşBAynaCAteş böceğiDYanan ampul

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Işığı geçirmeyen ve arkasındaki cisimlerin görülmesine izin vermeyen maddelere ne ad verilir?	Opak madde Tahta, metal ve karton gibi opak maddeler ışığı geçirmez.
2	Işık, kaynağından çıktıktan sonra nasıl bir yol izleyerek yayılır?	Doğrusal olarak Işık her yöne doğrusal olarak yayılır; bu yüzden ışık ışınları düz çizgilerle gösterilir.
3	Gölge deneylerinde gölgenin üzerine düştüğü düz yüzeye ne ad verilir?	Perde Işık kaynağı, opak cisim ve perde gölge deneyinin üç temel parçasıdır.
4	Düz bir borunun ucundan bakan bir öğrenci, borunun öbür ucundaki yanan el fenerini görebiliyor. Boru bükülünce feneri göremiyor. Bunun nedenini açıklayınız.	Işık doğrusal olarak yayılır. Boru düzken fenerden çıkan ışık doğrudan öğrencinin gözüne ulaşır. Boru bükülünce ışık borunun kıvrımını izleyemez, borunun opak duvarına çarpar ve göze ulaşamaz; bu yüzden fener görünmez. Bir cismi görebilmek için ondan çıkan ışığın gözümüze ulaşması gerekir; ışık kıvrılarak ilerleyemez.
5	Ay geceleri parlak görünmesine rağmen neden ışık kaynağı sayılmaz? Açıklayınız.	Işık kaynağı kendiliğinden ışık yayan cisimdir. Ay kendi ışığını üretmez; Güneş’ten gelen ışığı yansıttığı için parlak görünür. Bu nedenle Ay ışık kaynağı değildir. Bir cismin parlak görünmesi onu ışık kaynağı yapmaz; önemli olan ışığı kendisinin üretmesidir.
6	Tam gölgenin nasıl oluştuğunu, gölge oluşması için gerekenleri de belirterek açıklayınız.	Gölge oluşması için bir ışık kaynağı, opak bir cisim ve bir perde gerekir. Işık doğrusal yayıldığı için opak cismin arkasına geçemez. Cismin arkasında ışık almayan karanlık bir bölge oluşur; buna tam gölge denir. Tam gölge, ışığın doğrusal yayılmasının bir sonucudur.
7	Güneş ve ateş böceği …… ışık kaynaklarına, el feneri ve masa lambası ise …… ışık kaynaklarına örnektir.	doğal · yapay Doğada kendiliğinden bulunan ışık kaynakları doğal, insan yapımı olanlar yapaydır.
8	Pencere camı ışığın büyük bölümünü geçirdiği için …… bir maddedir. Buzlu cam ise ışığın yalnızca bir kısmını geçirdiği için …… bir maddedir.	saydam · yarı saydam Pencere camının arkası net, buzlu camın arkası bulanık görülür.
9	Işık boşlukta yayılamaz; bu nedenle Güneş’in ışığı uzaydan Dünya’ya ulaşamaz.	Yanlış. Doğrusu: Işık boşlukta da yayılabilir; Güneş’in ışığı uzay boşluğunu geçerek Dünya’ya ulaşır. Gündüz aydınlık olmasının nedeni, Güneş ışığının uzayı geçerek bize ulaşmasıdır.
10	Saydam maddeler belirgin bir tam gölge oluşturmaz.	Doğru Saydam maddeler ışığın büyük bölümünü geçirdiği için arkalarında karanlık bir bölge oluşmaz.
11	Kırmızı renkli opak bir topun tam gölgesi kırmızı renkte olur.	Yanlış. Doğrusu: Tam gölge, cismin renginden bağımsız olarak koyu renktedir; çünkü gölge ışığın ulaşmadığı karanlık bölgedir. Gölgenin şekli cisme benzer ama rengi cismin rengini almaz.
12	Yanan bir mum yapay bir ışık kaynağıdır.	Doğru Mum insanlar tarafından yapılmıştır ve yanarken ışık yayar; bu yüzden yapay ışık kaynağıdır.
13	Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.	Saydam madde → Arkasındaki cisimler net olarak görülür.; Yarı saydam madde → Arkasındaki cisimler bulanık görülür.; Opak madde → Arkasındaki cisimler hiç görülmez.; Işık ışını → Işığın izlediği yolu gösteren ok işaretli doğru. Maddeler ışığı geçirme durumlarına göre saydam, yarı saydam ve opak olarak sınıflandırılır.
14	Küçük bir ışık kaynağı ile perde arasındaki uzaklık 120 cm’de sabit tutuluyor. Aralarına konan 5 cm boyundaki opak bir cismin yeri değiştirilerek gölge boyları ölçülüyor. Tabloya göre hangi yargıya ulaşılır?	B) Cisim ışık kaynağına yaklaştıkça gölgesinin boyu büyür. Cisim kaynağa 20 cm uzaktayken gölge 30 cm, 80 cm uzaktayken 7,5 cm’dir. Yani cisim kaynağa yaklaştıkça gölge büyür. Gölge bazı durumlarda cisimden büyüktür.
15	Bir ışık ölçerle, farklı maddelerden geçen ışığın yüzdesi ölçülmüş ve grafik çizilmiştir. Grafiğe göre maddelerin sınıflandırılması hangi seçenekte doğru verilmiştir?	B) Pencere camı: saydam, Buzlu cam: yarı saydam, Karton: opak Işığın büyük bölümünü geçiren pencere camı saydam, bir kısmını geçiren buzlu cam ve aydınger kâğıdı yarı saydam, hiç geçirmeyen karton opaktır.
16	Ortalarında birer küçük delik bulunan üç karton, el feneri ile perde arasına iki farklı şekilde diziliyor. Hangi düzenekte fenerin ışığı perdeye ulaşır ve bu sonuç neyi gösterir?	D) Yalnız I; ışık doğrusal olarak yayılır. Işık yalnızca delikler aynı doğru üzerindeyken perdeye ulaşır. Bu, ışığın doğrusal yayıldığını gösterir.
17	Karartılmış bir odada tam gölge oluşturup inceleyen bir öğrencinin yapacağı işlemleri doğru sıraya koyun.	1. El feneri ile perdeyi karşılıklı yerleştirmek. 2. Opak bir cismi fener ile perdenin arasına koymak. 3. Feneri yakıp perdede oluşan gölgeyi gözlemek. 4. Cismi fenere yaklaştırıp gölgedeki değişimi not etmek. Önce kaynak ve perde yerleştirilir, sonra cisim araya konur. Fener yakılınca gölge gözlenir; ardından cismin konumu değiştirilerek gölgedeki değişim incelenir.
18	Aşağıdakilerden hangisi ışık kaynağı değildir?	B) Ayna Ayna kendi ışığını üretmez, üzerine düşen ışığı yansıtır. Diğerleri kendiliğinden ışık yayar.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.