1Klasik
Yükleniyor...
6. Sınıf Fen Bilimleri: Elektriğin İletimi ve Direnç Yazılıya Hazırlık
Bu ünitede hangi maddelerin elektriği ilettiğini, bir ampulün parlaklığını nelerin değiştirdiğini ve ayarlanabilir direncin nasıl çalıştığını deneylerle öğreneceksin.
Yazılı öncesi konu özeti
İletken ve yalıtkan maddeler
- Elektrik akımını iyi ileten maddelere iletken, iletmeyen ya da çok az ileten maddelere yalıtkan denir.
- Bakır, alüminyum ve demir gibi metaller ile kurşun kalem ucundaki grafit iletkendir.
- Plastik, tahta, cam, lastik ve kuru kâğıt yalıtkandır.
- Saf su elektriği çok zayıf iletir; içine tuz eklenen su elektriği iyi iletir.
- Elektrik kablolarının içi iletken bakırdan, dışı yalıtkan plastikten yapılır; böylece akım kablo boyunca güvenle taşınır.
Ampulün parlaklığını etkileyen değişkenler
- Devreye seri bağlı pil sayısı artırılırsa ampul daha parlak yanar.
- Devreye seri bağlı ampul sayısı artırılırsa her bir ampulün parlaklığı azalır.
- Devredeki iletken telin uzunluğu arttıkça direnci artar ve ampulün parlaklığı azalır.
- Telin kalınlığı (kesit alanı) arttıkça direnci azalır ve ampulün parlaklığı artar. Telin yapıldığı madde de direnci etkiler.
Direnç ve ayarlanabilir direnç (reosta)
- Bir iletkenin elektrik akımının geçişine karşı gösterdiği zorluğa direnç denir; direncin birimi ohm’dur (Ω).
- Devredeki direnç arttıkça akım azalır ve ampul daha sönük yanar.
- Reosta, direnci ayarlanabilen bir devre elemanıdır. Sürgüsü kaydırılınca akımın geçtiği tel uzunluğu değişir.
- Akımın geçtiği tel uzadıkça direnç artar ve ampul sönükleşir; tel kısaldıkça direnç azalır ve ampul parlaklaşır.
- Ayarlanabilir dirençler ses düzeyi ayarında, ışık ayarlı lambalarda ve vantilatör hız ayarı gibi uygulamalarda kullanılır.
Deneylerde değişkenler ve güvenlik
- Bağımsız değişken deneyde bilerek değiştirilen, bağımlı değişken ölçülen ya da gözlenen, kontrol edilen değişken ise sabit tutulan değişkendir.
- Bir değişkenin etkisini görmek için diğer bütün değişkenler aynı tutulmalıdır.
- Elektrik deneyleri yalnızca pillerle yapılmalıdır; prize hiçbir cisim sokulmamalı, elektrikli araçlara ıslak elle dokunulmamalıdır.
Bu ünitenin kazanımları (3)
- FB.6.6.1 Maddelerin elektriği iletme durumlarını gösteren deney yapabilme
- FB.6.6.2 Elektrik devresindeki ampulün parlaklığının bağlı olduğu değişkenleri belirlemeye yönelik deney yapabilme
- FB.6.6.3 Ayarlanabilir direncin ampulün parlaklığına etkilerine yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
Önemli kavramlar ve tanımlar
- İletken
- Elektrik akımını iyi ileten madde.
- Yalıtkan
- Elektrik akımını iletmeyen ya da çok az ileten madde.
- Direnç
- Bir iletkenin elektrik akımının geçişine karşı gösterdiği zorluk.
- Ohm (Ω)
- Direncin birimi.
- Reosta
- Direnci sürgü yardımıyla ayarlanabilen devre elemanı.
- Bağımsız değişken
- Deneyde bilerek değiştirilen değişken.
- Bağımlı değişken
- Bağımsız değişkene bağlı olarak değişen, ölçülen değişken.
- Kontrol edilen değişken
- Deney boyunca sabit tutulan değişken.
İnteraktif yazılı provası
Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.
Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap
Yazılı soruları
Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.
Klasik yazılı soruları
2Klasik
Direnci sürgü yardımıyla ayarlanabilen devre elemanının adı nedir?
3Klasik
Elektrik kablolarının iç kısmının bakırdan, dış kısmının plastikten yapılmasının nedenini açıklayınız.
Açık uçlu sorular
4Açık uçlu
Bir devrede reostanın sürgüsü, akımın geçtiği tel uzunluğu artacak şekilde kaydırılıyor. Ampulün parlaklığı nasıl değişir? Açıklayınız.
5Açık uçlu
Ayarlanabilir dirençlerin günlük hayatta kullanıldığı iki örnek vererek bu araçlarda ne işe yaradığını açıklayınız.
Boşluk doldurma
6Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Devredeki seri bağlı pil sayısı artırılırsa ampulün parlaklığı . Seri bağlı ampul sayısı artırılırsa her bir ampulün parlaklığı .
7Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Plastik, cam ve tahta elektriği iletmeyen maddelerdir. Bakır ve alüminyum ise maddelerdir.
Doğru-yanlış
8Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Kurşun kalemin içindeki grafit elektriği iletir.”
9Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Aynı maddeden yapılmış, aynı kalınlıktaki iki telden uzun olanın direnci daha küçüktür.”
10Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Saf (damıtılmış) su elektriği çok iyi iletir.”
11Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Bir devredeki direnç arttıkça ampulün parlaklığı azalır.”
Eşleştirme
12Eşleştirme
Devre elemanlarını görevleriyle eşleştirin.
Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.
Grafik, tablo ve görsel yorumlama
13Yorumlama
Bir öğrenci, iki ucu açık bırakılmış basit bir devrenin uçları arasına farklı maddeler koyarak ampulün yanıp yanmadığını tabloya kaydediyor. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
| Madde | Ampul yandı mı? |
|---|---|
| Demir çivi | Evet |
| Plastik cetvel | Hayır |
| Alüminyum folyo | Evet |
| Silgi | Hayır |
| Kurşun kalem ucu (grafit) | Evet (sönük) |
14Yorumlama
Bir devrede reosta ile devreye giren tel uzunluğu değiştirilerek ampulün ışık şiddeti ölçülüyor. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
| Devreye giren tel uzunluğu | Işık şiddeti (lüks) |
|---|---|
| 10 cm | 90 |
| 20 cm | 60 |
| 30 cm | 40 |
| 40 cm | 25 |
Deney düzeneği yorumlama
15Deney
“Telin kalınlığı arttıkça ampul daha parlak yanar.” hipotezini test etmek isteyen bir öğrenci hangi iki düzeneği karşılaştırmalıdır?
I. düzenek
- 🔋 1 pil
- 💡 1 ampul
- 〰️ 20 cm ince nikel-krom tel
II. düzenek
- 🔋 1 pil
- 💡 1 ampul
- 〰️ 20 cm kalın nikel-krom tel
III. düzenek
- 🔋🔋 2 pil
- 💡 1 ampul
- 〰️ 20 cm kalın nikel-krom tel
Piller ve ampuller özdeştir.
16Deney
Maddelerin elektriği iletip iletmediğini test etmek için yapılacak deneyin adımlarını doğru sıraya koyun.
- 1Boştaki iki ucu birbirine değdirip ampulün yandığını görerek devreyi kontrol et.
- 2Ampulün yanıp yanmadığını gözle ve sonucu tabloya kaydet.
- 3Sonuçlara göre maddeleri iletken ve yalıtkan olarak grupla.
- 4Test edilecek maddeyi iki ucun arasına yerleştir.
- 5Pil, ampul ve bağlantı kablolarıyla iki ucu boşta kalan bir devre kur.
Çoktan seçmeli sorular
17Çoktan seçmeli
Basit bir elektrik devresinde aşağıdaki değişikliklerden hangisi yapılırsa ampulün parlaklığı artar?
18Çoktan seçmeli
Elektrikle ilgili deney ve günlük hayatta aşağıdaki davranışlardan hangisi doğrudur?
Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler
Cevap anahtarını göster
| No | Soru | Cevap ve açıklama |
|---|---|---|
| 1 | Elektrik akımını iyi ileten maddelere ne ad verilir? | İletken Elektriği iyi ileten maddeler iletken, iletmeyenler yalıtkandır. Metaller iyi iletkenlerdir. |
| 2 | Direnci sürgü yardımıyla ayarlanabilen devre elemanının adı nedir? | Reosta (ayarlanabilir direnç) Reostanın sürgüsü kaydırıldığında akımın geçtiği tel uzunluğu, dolayısıyla direnç değişir. |
| 3 | Elektrik kablolarının iç kısmının bakırdan, dış kısmının plastikten yapılmasının nedenini açıklayınız. | Bakır iyi bir iletkendir; elektrik akımını kablo boyunca kolayca iletir. Plastik ise yalıtkandır; akımın kablonun dışına geçmesini engeller. Böylece kabloya dokunan kişi elektrik çarpmasından korunur ve kablolar birbirine değdiğinde kısa devre oluşmaz. Kablolarda iletken ve yalıtkan maddeler birlikte kullanılır: biri akımı taşır, diğeri bizi korur. |
| 4 | Bir devrede reostanın sürgüsü, akımın geçtiği tel uzunluğu artacak şekilde kaydırılıyor. Ampulün parlaklığı nasıl değişir? Açıklayınız. | Akımın geçtiği tel uzunluğu artınca reostanın direnci artar. Direnç arttığı için devreden geçen akım azalır ve ampul daha sönük yanar. Reosta, tel uzunluğunu değiştirerek direnci; direnç de ampulün parlaklığını değiştirir. |
| 5 | Ayarlanabilir dirençlerin günlük hayatta kullanıldığı iki örnek vererek bu araçlarda ne işe yaradığını açıklayınız. | Ayarlanabilir dirençler radyo ve hoparlörlerde ses düzeyini ayarlamak için, ışık ayarlı lambalarda ise lambanın parlaklığını değiştirmek için kullanılır. Direnç değiştirildiğinde devreden geçen akım değişir; böylece sesin ya da ışığın şiddeti istenen düzeye getirilir. Reosta ve benzeri ayarlanabilir dirençler, bir devrenin akımını kademesiz olarak ayarlamayı sağlar. |
| 6 | Devredeki seri bağlı pil sayısı artırılırsa ampulün parlaklığı ……. Seri bağlı ampul sayısı artırılırsa her bir ampulün parlaklığı ……. | artar · azalır Seri bağlı pil sayısı arttıkça devreye daha çok enerji sağlanır. Seri bağlı ampul sayısı arttıkça toplam direnç artar ve her ampul daha sönük yanar. |
| 7 | Plastik, cam ve tahta elektriği iletmeyen …… maddelerdir. Bakır ve alüminyum ise …… maddelerdir. | yalıtkan · iletken Metaller iletken; plastik, cam ve tahta yalıtkandır. |
| 8 | Kurşun kalemin içindeki grafit elektriği iletir. | Doğru Grafit metal olmadığı hâlde elektriği iletir. Bu yüzden kalem ucu iletkenlik deneylerinde ampulü yakabilir. |
| 9 | Aynı maddeden yapılmış, aynı kalınlıktaki iki telden uzun olanın direnci daha küçüktür. | Yanlış. Doğrusu: Aynı maddeden yapılmış, aynı kalınlıktaki iki telden uzun olanın direnci daha büyüktür. Akım uzun telde daha uzun bir yol boyunca zorlukla karşılaşır; bu yüzden telin direnci uzunlukla artar. |
| 10 | Saf (damıtılmış) su elektriği çok iyi iletir. | Yanlış. Doğrusu: Saf su elektriği çok zayıf iletir; içine tuz eklenen su ise elektriği iyi iletir. Musluk suyu içinde çözünmüş maddeler bulunduğu için elektriği iletebilir; bu nedenle elektrikli araçlara ıslak elle dokunmak tehlikelidir. |
| 11 | Bir devredeki direnç arttıkça ampulün parlaklığı azalır. | Doğru Direnç akımın geçişini zorlaştırır; akım azalınca ampul daha sönük yanar. |
| 12 | Devre elemanlarını görevleriyle eşleştirin. | Pil → Devreye elektrik enerjisi sağlar; Anahtar → Devreyi açıp kapatır; Reosta → Direnci ayarlayarak akımı değiştirir; Bağlantı kablosu → Devre elemanlarını birbirine bağlar; Ampul → Elektrik enerjisini ışık ve ısı enerjisine dönüştürür Bir elektrik devresinin çalışması için her elemanın kendine özgü bir görevi vardır. |
| 13 | Bir öğrenci, iki ucu açık bırakılmış basit bir devrenin uçları arasına farklı maddeler koyarak ampulün yanıp yanmadığını tabloya kaydediyor. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? | D) Test edilen metallerin hepsi elektriği iletmiştir. Metal olan demir çivi ve alüminyum folyo ampulü yakmıştır. Grafit de ampulü (sönük de olsa) yaktığı için iletkendir. Plastik cetvel ve silgi yalıtkandır. |
| 14 | Bir devrede reosta ile devreye giren tel uzunluğu değiştirilerek ampulün ışık şiddeti ölçülüyor. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? | B) Devreye giren tel uzunluğu arttıkça ampulün parlaklığı azalmıştır. Tel uzunluğu 10 cm’den 40 cm’ye çıktıkça ışık şiddeti 90 lüksten 25 lükse düşmüştür. Bunun nedeni, tel uzadıkça direncin artmasıdır. |
| 15 | “Telin kalınlığı arttıkça ampul daha parlak yanar.” hipotezini test etmek isteyen bir öğrenci hangi iki düzeneği karşılaştırmalıdır? | A) I ve II Yalnızca tel kalınlığının farklı, diğer değişkenlerin aynı olduğu düzenekler I ve II’dir. I ve III’te hem pil sayısı hem tel kalınlığı farklı olduğu için sonuç hangi değişkene bağlı anlaşılamaz. |
| 16 | Maddelerin elektriği iletip iletmediğini test etmek için yapılacak deneyin adımlarını doğru sıraya koyun. | 1. Pil, ampul ve bağlantı kablolarıyla iki ucu boşta kalan bir devre kur. 2. Boştaki iki ucu birbirine değdirip ampulün yandığını görerek devreyi kontrol et. 3. Test edilecek maddeyi iki ucun arasına yerleştir. 4. Ampulün yanıp yanmadığını gözle ve sonucu tabloya kaydet. 5. Sonuçlara göre maddeleri iletken ve yalıtkan olarak grupla. Önce devre kurulur ve çalıştığı kontrol edilir. Ardından maddeler tek tek test edilip sonuçlar kaydedilir ve gruplandırılır. |
| 17 | Basit bir elektrik devresinde aşağıdaki değişikliklerden hangisi yapılırsa ampulün parlaklığı artar? | A) Devreye seri bağlı pil sayısını artırmak Seri bağlı pil sayısı artınca ampul daha parlak yanar. Diğer üç değişiklik devrenin direncini artırdığı için parlaklığı azaltır. |
| 18 | Elektrikle ilgili deney ve günlük hayatta aşağıdaki davranışlardan hangisi doğrudur? | B) Elektrik deneylerini yalnızca pillerle yapmak Pillerin sağladığı elektrik deneyler için güvenlidir. Prizdeki elektrik, ıslak el ve yıpranmış kablolar elektrik çarpmasına neden olabilir. |
Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.
İlgili deneyler ve çalışmalar
- 💡 İletken mi, Yalıtkan mı?Fen deneyi · İletken ve Yalıtkan Maddeler
- 🧪 Elektrik ve Direnç AtölyesiSimülasyon · yeni sekmede açılır
- 🧩 Maddelerin Elektriği İletmesiÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 Ampul Parlaklığını Etkileyen DeğişkenlerÇalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 🧩 Ayarlanabilir Direnç (Reosta)Çalışma etkinlikleri · giriş yapınca açılır
- 📖 Konu anlatımlarıKonu Çalış · giriş yapınca açılır