6. Sınıf Fen Bilimleri: Maddenin Ayırt Edici Özellikleri Yazılıya Hazırlık

Bu ünitede maddeleri birbirinden ayırmamızı sağlayan özellikleri; genleşmeyi, erime ve kaynama noktalarını ve yoğunluğu hesaplarla birlikte çalışacaksın.

Yazılı öncesi konu özeti

Genleşme ve büzülme

Maddeler ısı aldığında genleşir (hacmi artar), ısı verdiğinde büzülür (hacmi azalır).
Katı, sıvı ve gazların hepsi genleşir ve büzülür. Aynı koşullarda gazlar sıvılardan, sıvılar katılardan daha fazla genleşir.
Farklı katıların ya da farklı sıvıların genleşme miktarları farklıdır; bu yüzden genleşme katı ve sıvılar için ayırt edici bir özelliktir.
Demiryolu raylarında ve köprülerde genleşme payı bırakılır; elektrik telleri yazın kışa göre daha sarkık görünür.

Erime, donma ve kaynama noktası

Katı bir maddenin eriyerek sıvı hâle geçtiği sıcaklığa erime noktası, sıvının donarak katı hâle geçtiği sıcaklığa donma noktası denir.
Saf bir maddenin erime noktası ile donma noktası aynıdır. Saf su 0 °C’de erir ve donar.
Sıvının her yerinde buharlaşmanın gerçekleştiği sıcaklığa kaynama noktası denir. Saf su deniz seviyesinde 100 °C’de kaynar.
Saf bir madde erirken, donarken ve kaynarken sıcaklığı değişmez; bu sırada alınan ya da verilen ısı hâl değişimi için kullanılır.
Erime, donma ve kaynama noktaları saf maddeler için ayırt edici özelliktir.

Yoğunluk hesaplamaları

Yoğunluk, bir maddenin birim hacminin kütlesidir: yoğunluk = kütle / hacim (d = m / V).
Yoğunluk birimi g/cm³ ya da g/mL’dir. Saf suyun yoğunluğu yaklaşık 1 g/cm³’tür.
Aynı sıcaklıkta aynı maddenin miktarı değişse de yoğunluğu değişmez; çünkü kütle ve hacim birlikte artar ya da azalır.
Yoğunluk, maddeler için ayırt edici bir özelliktir.

Yoğunluk deneyleri ve yoğunluk modeli

Kütle eşit kollu terazi ya da dijital teraziyle, sıvıların ve düzgün olmayan katıların hacmi dereceli silindirle ölçülür.
Düzgün olmayan bir katının hacmi, suya bırakıldığında su seviyesinde oluşan yükselmeden bulunur (taşırma yöntemi).
Suda çözünmeyen katılardan yoğunluğu sudan küçük olanlar suda yüzer, büyük olanlar batar.
Birbirine karışmayan sıvılar aynı kaba konduğunda yoğunluğu büyük olan altta, küçük olan üstte toplanır; bu, yoğunluğu gösteren basit bir modeldir.
Suya tuz eklendikçe suyun yoğunluğu artar; bu yüzden musluk suyunda batan bir yumurta yeterince tuzlu suda yüzebilir.

Suyun yoğunluğu ve canlılar

Maddelerin çoğu donunca hacmi azalır; su ise donunca hacmi artar.
Buzun yoğunluğu (yaklaşık 0,92 g/cm³) sıvı suyun yoğunluğundan küçük olduğu için buz suda yüzer.
Kışın göller ve denizler yüzeyden donar; yüzeydeki buz tabakası alttaki suyun ısı kaybetmesini yavaşlatır ve alttaki su sıvı kalır.
Bu sayede balık gibi suda yaşayan canlılar kışın buzun altında yaşamlarını sürdürebilir.
Suyun donarken genleşmesi kışın su borularının patlamasına ve kayalarda çatlaklar oluşmasına neden olabilir.

Bu ünitenin kazanımları (6)

FB.6.5.1 Isı etkisiyle maddelerin genleşip büzüleceğine yönelik bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
FB.6.5.2 Maddelerin erime, donma ve kaynama noktasını gösteren deney yapabilme
FB.6.5.3 Yoğunluğa ilişkin hesaplamalar yaparak bilimsel veriye dayalı tahmin edebilme
FB.6.5.4 Deneyler sonucunda çeşitli maddelerin yoğunluklarına ilişkin tümdengelimsel akıl yürütebilme
FB.6.5.5 Suyun katı ve sıvı hâllerine ait yoğunlukları karşılaştırarak bu durumun canlılar için önemi hakkında bilimsel çıkarımlar yapabilme
FB.6.5.6 Yoğunluk ile ilgili bilimsel model oluşturabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Genleşme: Maddenin ısı alarak hacminin artması.
Büzülme: Maddenin ısı vererek hacminin azalması.
Erime noktası: Katı bir maddenin sıvı hâle geçtiği sabit sıcaklık.
Kaynama noktası: Sıvının her yerinde buharlaşmanın gerçekleştiği sabit sıcaklık.
Yoğunluk: Bir maddenin birim hacminin kütlesi; kütle / hacim ile bulunur.
Ayırt edici özellik: Bir maddeyi diğer maddelerden ayırmaya yarayan, maddeye özgü özellik.
Dereceli silindir: Sıvıların ve düzgün olmayan katıların hacmini ölçmeye yarayan kap.
Taşırma yöntemi: Bir katının hacmini, suya bırakıldığında su seviyesindeki yükselmeden bulma yöntemi.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Yoğunluğun birimi nedir?

2Klasik

Saf suyun deniz seviyesindeki kaynama noktası kaç °C’tur?

3Klasik

Kışın göllerin yüzeyi donduğu hâlde göldeki canlıların yaşamlarını sürdürebilmesinin nedenini açıklayınız.

Cevabın

4Klasik

Demiryolu raylarının ek yerlerinde küçük boşluklar bırakılmasının nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

5Açık uçlu

Aynı demirden yapılmış küçük ve büyük iki bilyenin yoğunluklarını karşılaştırınız. Cevabınızın nedenini belirtiniz.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Kütlenin hacme bölünmesiyle elde edilen niceliğe denir. Saf suyun bu değeri yaklaşık g/cm³ olarak kabul edilir.

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Isı alan maddeler . Isı veren maddeler ise .

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Erime noktası ve kaynama noktası saf maddeler için ayırt edici özelliktir.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Bir maddenin miktarı artırıldığında yoğunluğu da artar.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Su donduğunda hacmi artar.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kaynamakta olan saf suyu ısıtmaya devam edersek, kaynama süresince suyun sıcaklığı sürekli artar.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda suda çözünmeyen dört katı maddenin kütle ve hacimleri verilmiştir. Bu maddeler ayrı ayrı suya bırakılırsa hangileri batar? (Suyun yoğunluğu 1 g/cm³’tür.)

Katı maddelerin kütle ve hacimleri
Madde	Kütle (g)	Hacim (cm³)
K	40	50
L	54	20
M	26	20
N	79	10

AYalnız KBK ve MCL, M ve NDL ve N

14Yorumlama

Grafikte saf bir katı maddenin düzenli olarak ısıtılmasıyla sıcaklığının zamana göre değişimi verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Saf bir katının ısıtılma grafiği

Zaman (dk)	Sıcaklık (°C)
0	-20
2	-10
4	0
6	0
8	0
10	20
12	40

AMaddenin erime noktası −20 °C’tur.BMadde 4. ile 8. dakikalar arasında ısı aldığı hâlde sıcaklığı değişmemiştir.CMadde 10. dakikada tamamen katı hâldedir.DMadde 2. dakikada erimeye başlamıştır.

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

Bir öğrenci düzgün olmayan bir taşın yoğunluğunu bulmak için aşağıdaki ölçümleri yapıyor. Taşın yoğunluğu kaç g/cm³’tür?

Taşın yoğunluğunu bulma

I. ölçüm

⚖️ Terazi
🪨 Taşın kütlesi: 60 g

II. ölçüm

🧪 Dereceli silindir
💧 Taş atılmadan önce su: 50 mL

III. ölçüm

🧪 Dereceli silindir
🪨 Taş suya bırakıldıktan sonra: 70 mL

1 mL = 1 cm³. Taş suda tamamen batmıştır.

A1,2B3C20D0,86

16Deney

Bir öğrenci musluk suyuna bıraktığı çiğ yumurtanın battığını görüyor. Sonra suya kaşık kaşık tuz ekleyip karıştırıyor ve bir süre sonra yumurtanın yüzmeye başladığını gözlüyor. Bu gözlemi yoğunlukla açıklayınız; deneyin bağımsız ve bağımlı değişkenini yazınız.

Cevabın

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Kütlesi 90 g, hacmi 45 cm³ olan bir maddenin yoğunluğu kaç g/cm³’tür?

A0,5B2C45D135

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi genleşme ve büzülme ile açıklanabilir?

AIslak çamaşırın güneşte kurumasıBŞekerin çayda çözünmesiCElektrik tellerinin yazın kışa göre daha sarkık görünmesiDDemir bir kapının zamanla paslanması

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Yoğunluğun birimi nedir?	g/cm³ Yoğunluk kütlenin hacme bölünmesiyle bulunduğu için birimi kütle birimi / hacim birimidir: g/cm³ ya da g/mL.
2	Saf suyun deniz seviyesindeki kaynama noktası kaç °C’tur?	100 °C Saf su deniz seviyesinde 100 °C’de kaynar ve kaynama süresince sıcaklığı 100 °C’de sabit kalır.
3	Kışın göllerin yüzeyi donduğu hâlde göldeki canlıların yaşamlarını sürdürebilmesinin nedenini açıklayınız.	Buzun yoğunluğu sıvı suyun yoğunluğundan küçüktür, bu yüzden oluşan buz batmaz ve gölün yüzeyinde kalır. Yüzeydeki buz tabakası alttaki suyun ısı kaybetmesini yavaşlatır. Böylece göl tabandan itibaren donmaz, alttaki su sıvı kalır ve canlılar bu suda yaşamaya devam eder. Suyun donunca yoğunluğunun azalması, sudaki yaşam için çok önemli bir özelliktir.
4	Demiryolu raylarının ek yerlerinde küçük boşluklar bırakılmasının nedenini açıklayınız.	Raylar metalden yapılmıştır ve sıcak havalarda ısı alarak genleşir, uzar. Ek yerlerinde boşluk bırakılmazsa genleşen raylar birbirini iter ve eğilip bükülebilir. Bırakılan boşluk, rayların genleşebilmesine yer açar; soğuk havada ise raylar büzülerek kısalır. Genleşme payı, sıcaklık değişimiyle oluşan boyut değişiminin zarar vermesini önler.
5	Aynı demirden yapılmış küçük ve büyük iki bilyenin yoğunluklarını karşılaştırınız. Cevabınızın nedenini belirtiniz.	İki bilyenin yoğunluğu aynıdır. Büyük bilyenin hem kütlesi hem de hacmi küçük bilyeninkinden fazladır, ancak kütlenin hacme oranı değişmez. Yoğunluk maddenin cinsine bağlı ayırt edici bir özellik olduğu için aynı sıcaklıktaki aynı maddenin yoğunluğu miktardan bağımsızdır. Örneğin kütlesi 2 katına çıkan bir demir parçasının hacmi de 2 katına çıkar; oran yani yoğunluk değişmez.
6	Kütlenin hacme bölünmesiyle elde edilen niceliğe …… denir. Saf suyun bu değeri yaklaşık …… g/cm³ olarak kabul edilir.	yoğunluk · 1 Yoğunluk = kütle / hacim. Saf suyun yoğunluğu yaklaşık 1 g/cm³’tür; yani 1 cm³ suyun kütlesi yaklaşık 1 g’dır.
7	Isı alan maddeler ……. Isı veren maddeler ise …….	genleşir · büzülür Isı alan maddenin tanecikleri daha hızlı hareket eder ve aralarındaki uzaklık artar; madde genleşir. Isı verince bunun tersi olur ve madde büzülür.
8	Erime noktası ve kaynama noktası saf maddeler için ayırt edici özelliktir.	Doğru Her saf maddenin belirli bir erime ve kaynama noktası vardır; bu değerler maddeleri tanımamıza yardım eder.
9	Bir maddenin miktarı artırıldığında yoğunluğu da artar.	Yanlış. Doğrusu: Aynı sıcaklıkta bir maddenin miktarı artırıldığında kütlesi ve hacmi birlikte artar; yoğunluğu değişmez. Yoğunluk miktara bağlı değildir; maddenin cinsine bağlıdır.
10	Su donduğunda hacmi artar.	Doğru Su, donunca hacmi artan ender maddelerdendir. Bu yüzden ağzına kadar su doldurulmuş kapalı bir şişe dondurucuda çatlayabilir.
11	Kaynamakta olan saf suyu ısıtmaya devam edersek, kaynama süresince suyun sıcaklığı sürekli artar.	Yanlış. Doğrusu: Saf su kaynarken ısıtılmaya devam edilse de sıcaklığı değişmez; alınan ısı sıvının gaz hâline geçmesi için kullanılır. Hâl değişimi sırasında saf maddelerin sıcaklığı sabit kalır.
12	Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.	Erime → Katı hâldeki maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesi; Donma → Sıvı hâldeki maddenin ısı vererek katı hâle geçmesi; Kaynama → Sıvının her yerinde buharlaşmanın gerçekleşmesi; Genleşme → Maddenin ısı alarak hacminin artması; Büzülme → Maddenin ısı vererek hacminin azalması Erime ve kaynamada madde ısı alır; donmada ısı verir. Genleşme ve büzülmede ise maddenin hâli değişmeden hacmi değişir.
13	Tabloda suda çözünmeyen dört katı maddenin kütle ve hacimleri verilmiştir. Bu maddeler ayrı ayrı suya bırakılırsa hangileri batar? (Suyun yoğunluğu 1 g/cm³’tür.)	C) L, M ve N Yoğunluklar: K = 40 / 50 = 0,8 g/cm³, L = 54 / 20 = 2,7 g/cm³, M = 26 / 20 = 1,3 g/cm³, N = 79 / 10 = 7,9 g/cm³. Yoğunluğu sudan büyük olan L, M ve N batar; K yüzer.
14	Grafikte saf bir katı maddenin düzenli olarak ısıtılmasıyla sıcaklığının zamana göre değişimi verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?	B) Madde 4. ile 8. dakikalar arasında ısı aldığı hâlde sıcaklığı değişmemiştir. Grafikteki yatay bölüm (4–8. dakikalar) erime sürecidir; madde ısı alır ama sıcaklığı 0 °C’de sabit kalır. Bu maddenin erime noktası 0 °C’tur; 10. dakikada madde sıvı hâldedir.
15	Bir öğrenci düzgün olmayan bir taşın yoğunluğunu bulmak için aşağıdaki ölçümleri yapıyor. Taşın yoğunluğu kaç g/cm³’tür?	B) 3 Taşın hacmi su seviyesindeki artıştır: 70 − 50 = 20 cm³. Yoğunluk = 60 g / 20 cm³ = 3 g/cm³. 1,2 değeri yanlışlıkla 60 / 50 işleminden bulunur.
16	Bir öğrenci musluk suyuna bıraktığı çiğ yumurtanın battığını görüyor. Sonra suya kaşık kaşık tuz ekleyip karıştırıyor ve bir süre sonra yumurtanın yüzmeye başladığını gözlüyor. Bu gözlemi yoğunlukla açıklayınız; deneyin bağımsız ve bağımlı değişkenini yazınız.	Başta yumurtanın yoğunluğu musluk suyunun yoğunluğundan büyük olduğu için yumurta batar. Suya tuz eklendikçe suyun yoğunluğu artar; suyun yoğunluğu yumurtanınkini geçince yumurta yüzer. Bağımsız değişken eklenen tuz miktarıdır; bağımlı değişken yumurtanın batma ya da yüzme durumudur. Bir cismin yüzmesi ya da batması, cismin yoğunluğu ile içine konduğu sıvının yoğunluğunun karşılaştırılmasıyla açıklanır.
17	Kütlesi 90 g, hacmi 45 cm³ olan bir maddenin yoğunluğu kaç g/cm³’tür?	B) 2 Yoğunluk = kütle / hacim = 90 g / 45 cm³ = 2 g/cm³. 0,5 değeri hacmin kütleye bölünmesiyle bulunur ve yanlıştır.
18	Aşağıdakilerden hangisi genleşme ve büzülme ile açıklanabilir?	C) Elektrik tellerinin yazın kışa göre daha sarkık görünmesi Teller yazın ısı alıp genleşerek uzar ve sarkar, kışın büzülerek kısalır. Kuruma buharlaşma, şekerin çözünmesi çözünme, paslanma ise kimyasal bir değişimdir.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

6. Sınıf Fen Bilimleri: Maddenin Ayırt Edici Özellikleri Yazılıya Hazırlık

Bu ünitede maddeleri birbirinden ayırmamızı sağlayan özellikleri; genleşmeyi, erime ve kaynama noktalarını ve yoğunluğu hesaplarla birlikte çalışacaksın.

Yazılı öncesi konu özeti

Genleşme ve büzülme

Maddeler ısı aldığında genleşir (hacmi artar), ısı verdiğinde büzülür (hacmi azalır).
Katı, sıvı ve gazların hepsi genleşir ve büzülür. Aynı koşullarda gazlar sıvılardan, sıvılar katılardan daha fazla genleşir.
Farklı katıların ya da farklı sıvıların genleşme miktarları farklıdır; bu yüzden genleşme katı ve sıvılar için ayırt edici bir özelliktir.
Demiryolu raylarında ve köprülerde genleşme payı bırakılır; elektrik telleri yazın kışa göre daha sarkık görünür.

Erime, donma ve kaynama noktası

Katı bir maddenin eriyerek sıvı hâle geçtiği sıcaklığa erime noktası, sıvının donarak katı hâle geçtiği sıcaklığa donma noktası denir.
Saf bir maddenin erime noktası ile donma noktası aynıdır. Saf su 0 °C’de erir ve donar.
Sıvının her yerinde buharlaşmanın gerçekleştiği sıcaklığa kaynama noktası denir. Saf su deniz seviyesinde 100 °C’de kaynar.
Saf bir madde erirken, donarken ve kaynarken sıcaklığı değişmez; bu sırada alınan ya da verilen ısı hâl değişimi için kullanılır.
Erime, donma ve kaynama noktaları saf maddeler için ayırt edici özelliktir.

Yoğunluk hesaplamaları

Yoğunluk, bir maddenin birim hacminin kütlesidir: yoğunluk = kütle / hacim (d = m / V).
Yoğunluk birimi g/cm³ ya da g/mL’dir. Saf suyun yoğunluğu yaklaşık 1 g/cm³’tür.
Aynı sıcaklıkta aynı maddenin miktarı değişse de yoğunluğu değişmez; çünkü kütle ve hacim birlikte artar ya da azalır.
Yoğunluk, maddeler için ayırt edici bir özelliktir.

Yoğunluk deneyleri ve yoğunluk modeli

Kütle eşit kollu terazi ya da dijital teraziyle, sıvıların ve düzgün olmayan katıların hacmi dereceli silindirle ölçülür.
Düzgün olmayan bir katının hacmi, suya bırakıldığında su seviyesinde oluşan yükselmeden bulunur (taşırma yöntemi).
Suda çözünmeyen katılardan yoğunluğu sudan küçük olanlar suda yüzer, büyük olanlar batar.
Birbirine karışmayan sıvılar aynı kaba konduğunda yoğunluğu büyük olan altta, küçük olan üstte toplanır; bu, yoğunluğu gösteren basit bir modeldir.
Suya tuz eklendikçe suyun yoğunluğu artar; bu yüzden musluk suyunda batan bir yumurta yeterince tuzlu suda yüzebilir.

Suyun yoğunluğu ve canlılar

Maddelerin çoğu donunca hacmi azalır; su ise donunca hacmi artar.
Buzun yoğunluğu (yaklaşık 0,92 g/cm³) sıvı suyun yoğunluğundan küçük olduğu için buz suda yüzer.
Kışın göller ve denizler yüzeyden donar; yüzeydeki buz tabakası alttaki suyun ısı kaybetmesini yavaşlatır ve alttaki su sıvı kalır.
Bu sayede balık gibi suda yaşayan canlılar kışın buzun altında yaşamlarını sürdürebilir.
Suyun donarken genleşmesi kışın su borularının patlamasına ve kayalarda çatlaklar oluşmasına neden olabilir.

Bu ünitenin kazanımları (6)

FB.6.5.1 Isı etkisiyle maddelerin genleşip büzüleceğine yönelik bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
FB.6.5.2 Maddelerin erime, donma ve kaynama noktasını gösteren deney yapabilme
FB.6.5.3 Yoğunluğa ilişkin hesaplamalar yaparak bilimsel veriye dayalı tahmin edebilme
FB.6.5.4 Deneyler sonucunda çeşitli maddelerin yoğunluklarına ilişkin tümdengelimsel akıl yürütebilme
FB.6.5.5 Suyun katı ve sıvı hâllerine ait yoğunlukları karşılaştırarak bu durumun canlılar için önemi hakkında bilimsel çıkarımlar yapabilme
FB.6.5.6 Yoğunluk ile ilgili bilimsel model oluşturabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Genleşme: Maddenin ısı alarak hacminin artması.
Büzülme: Maddenin ısı vererek hacminin azalması.
Erime noktası: Katı bir maddenin sıvı hâle geçtiği sabit sıcaklık.
Kaynama noktası: Sıvının her yerinde buharlaşmanın gerçekleştiği sabit sıcaklık.
Yoğunluk: Bir maddenin birim hacminin kütlesi; kütle / hacim ile bulunur.
Ayırt edici özellik: Bir maddeyi diğer maddelerden ayırmaya yarayan, maddeye özgü özellik.
Dereceli silindir: Sıvıların ve düzgün olmayan katıların hacmini ölçmeye yarayan kap.
Taşırma yöntemi: Bir katının hacmini, suya bırakıldığında su seviyesindeki yükselmeden bulma yöntemi.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Yoğunluğun birimi nedir?

2Klasik

Saf suyun deniz seviyesindeki kaynama noktası kaç °C’tur?

3Klasik

Kışın göllerin yüzeyi donduğu hâlde göldeki canlıların yaşamlarını sürdürebilmesinin nedenini açıklayınız.

Cevabın

4Klasik

Demiryolu raylarının ek yerlerinde küçük boşluklar bırakılmasının nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

5Açık uçlu

Aynı demirden yapılmış küçük ve büyük iki bilyenin yoğunluklarını karşılaştırınız. Cevabınızın nedenini belirtiniz.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Kütlenin hacme bölünmesiyle elde edilen niceliğe denir. Saf suyun bu değeri yaklaşık g/cm³ olarak kabul edilir.

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Isı alan maddeler . Isı veren maddeler ise .

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Erime noktası ve kaynama noktası saf maddeler için ayırt edici özelliktir.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Bir maddenin miktarı artırıldığında yoğunluğu da artar.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Su donduğunda hacmi artar.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kaynamakta olan saf suyu ısıtmaya devam edersek, kaynama süresince suyun sıcaklığı sürekli artar.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda suda çözünmeyen dört katı maddenin kütle ve hacimleri verilmiştir. Bu maddeler ayrı ayrı suya bırakılırsa hangileri batar? (Suyun yoğunluğu 1 g/cm³’tür.)

Katı maddelerin kütle ve hacimleri
Madde	Kütle (g)	Hacim (cm³)
K	40	50
L	54	20
M	26	20
N	79	10

AYalnız KBK ve MCL, M ve NDL ve N

14Yorumlama

Grafikte saf bir katı maddenin düzenli olarak ısıtılmasıyla sıcaklığının zamana göre değişimi verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Saf bir katının ısıtılma grafiği

Zaman (dk)	Sıcaklık (°C)
0	-20
2	-10
4	0
6	0
8	0
10	20
12	40

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

Bir öğrenci düzgün olmayan bir taşın yoğunluğunu bulmak için aşağıdaki ölçümleri yapıyor. Taşın yoğunluğu kaç g/cm³’tür?

Taşın yoğunluğunu bulma

I. ölçüm

⚖️ Terazi
🪨 Taşın kütlesi: 60 g

II. ölçüm

🧪 Dereceli silindir
💧 Taş atılmadan önce su: 50 mL

III. ölçüm

🧪 Dereceli silindir
🪨 Taş suya bırakıldıktan sonra: 70 mL

1 mL = 1 cm³. Taş suda tamamen batmıştır.

A1,2B3C20D0,86

16Deney

Bir öğrenci musluk suyuna bıraktığı çiğ yumurtanın battığını görüyor. Sonra suya kaşık kaşık tuz ekleyip karıştırıyor ve bir süre sonra yumurtanın yüzmeye başladığını gözlüyor. Bu gözlemi yoğunlukla açıklayınız; deneyin bağımsız ve bağımlı değişkenini yazınız.

Cevabın

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Kütlesi 90 g, hacmi 45 cm³ olan bir maddenin yoğunluğu kaç g/cm³’tür?

A0,5B2C45D135

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi genleşme ve büzülme ile açıklanabilir?

AIslak çamaşırın güneşte kurumasıBŞekerin çayda çözünmesiCElektrik tellerinin yazın kışa göre daha sarkık görünmesiDDemir bir kapının zamanla paslanması

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Yoğunluğun birimi nedir?	g/cm³ Yoğunluk kütlenin hacme bölünmesiyle bulunduğu için birimi kütle birimi / hacim birimidir: g/cm³ ya da g/mL.
2	Saf suyun deniz seviyesindeki kaynama noktası kaç °C’tur?	100 °C Saf su deniz seviyesinde 100 °C’de kaynar ve kaynama süresince sıcaklığı 100 °C’de sabit kalır.
3	Kışın göllerin yüzeyi donduğu hâlde göldeki canlıların yaşamlarını sürdürebilmesinin nedenini açıklayınız.	Buzun yoğunluğu sıvı suyun yoğunluğundan küçüktür, bu yüzden oluşan buz batmaz ve gölün yüzeyinde kalır. Yüzeydeki buz tabakası alttaki suyun ısı kaybetmesini yavaşlatır. Böylece göl tabandan itibaren donmaz, alttaki su sıvı kalır ve canlılar bu suda yaşamaya devam eder. Suyun donunca yoğunluğunun azalması, sudaki yaşam için çok önemli bir özelliktir.
4	Demiryolu raylarının ek yerlerinde küçük boşluklar bırakılmasının nedenini açıklayınız.	Raylar metalden yapılmıştır ve sıcak havalarda ısı alarak genleşir, uzar. Ek yerlerinde boşluk bırakılmazsa genleşen raylar birbirini iter ve eğilip bükülebilir. Bırakılan boşluk, rayların genleşebilmesine yer açar; soğuk havada ise raylar büzülerek kısalır. Genleşme payı, sıcaklık değişimiyle oluşan boyut değişiminin zarar vermesini önler.
5	Aynı demirden yapılmış küçük ve büyük iki bilyenin yoğunluklarını karşılaştırınız. Cevabınızın nedenini belirtiniz.	İki bilyenin yoğunluğu aynıdır. Büyük bilyenin hem kütlesi hem de hacmi küçük bilyeninkinden fazladır, ancak kütlenin hacme oranı değişmez. Yoğunluk maddenin cinsine bağlı ayırt edici bir özellik olduğu için aynı sıcaklıktaki aynı maddenin yoğunluğu miktardan bağımsızdır. Örneğin kütlesi 2 katına çıkan bir demir parçasının hacmi de 2 katına çıkar; oran yani yoğunluk değişmez.
6	Kütlenin hacme bölünmesiyle elde edilen niceliğe …… denir. Saf suyun bu değeri yaklaşık …… g/cm³ olarak kabul edilir.	yoğunluk · 1 Yoğunluk = kütle / hacim. Saf suyun yoğunluğu yaklaşık 1 g/cm³’tür; yani 1 cm³ suyun kütlesi yaklaşık 1 g’dır.
7	Isı alan maddeler ……. Isı veren maddeler ise …….	genleşir · büzülür Isı alan maddenin tanecikleri daha hızlı hareket eder ve aralarındaki uzaklık artar; madde genleşir. Isı verince bunun tersi olur ve madde büzülür.
8	Erime noktası ve kaynama noktası saf maddeler için ayırt edici özelliktir.	Doğru Her saf maddenin belirli bir erime ve kaynama noktası vardır; bu değerler maddeleri tanımamıza yardım eder.
9	Bir maddenin miktarı artırıldığında yoğunluğu da artar.	Yanlış. Doğrusu: Aynı sıcaklıkta bir maddenin miktarı artırıldığında kütlesi ve hacmi birlikte artar; yoğunluğu değişmez. Yoğunluk miktara bağlı değildir; maddenin cinsine bağlıdır.
10	Su donduğunda hacmi artar.	Doğru Su, donunca hacmi artan ender maddelerdendir. Bu yüzden ağzına kadar su doldurulmuş kapalı bir şişe dondurucuda çatlayabilir.
11	Kaynamakta olan saf suyu ısıtmaya devam edersek, kaynama süresince suyun sıcaklığı sürekli artar.	Yanlış. Doğrusu: Saf su kaynarken ısıtılmaya devam edilse de sıcaklığı değişmez; alınan ısı sıvının gaz hâline geçmesi için kullanılır. Hâl değişimi sırasında saf maddelerin sıcaklığı sabit kalır.
12	Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.	Erime → Katı hâldeki maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesi; Donma → Sıvı hâldeki maddenin ısı vererek katı hâle geçmesi; Kaynama → Sıvının her yerinde buharlaşmanın gerçekleşmesi; Genleşme → Maddenin ısı alarak hacminin artması; Büzülme → Maddenin ısı vererek hacminin azalması Erime ve kaynamada madde ısı alır; donmada ısı verir. Genleşme ve büzülmede ise maddenin hâli değişmeden hacmi değişir.
13	Tabloda suda çözünmeyen dört katı maddenin kütle ve hacimleri verilmiştir. Bu maddeler ayrı ayrı suya bırakılırsa hangileri batar? (Suyun yoğunluğu 1 g/cm³’tür.)	C) L, M ve N Yoğunluklar: K = 40 / 50 = 0,8 g/cm³, L = 54 / 20 = 2,7 g/cm³, M = 26 / 20 = 1,3 g/cm³, N = 79 / 10 = 7,9 g/cm³. Yoğunluğu sudan büyük olan L, M ve N batar; K yüzer.
14	Grafikte saf bir katı maddenin düzenli olarak ısıtılmasıyla sıcaklığının zamana göre değişimi verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?	B) Madde 4. ile 8. dakikalar arasında ısı aldığı hâlde sıcaklığı değişmemiştir. Grafikteki yatay bölüm (4–8. dakikalar) erime sürecidir; madde ısı alır ama sıcaklığı 0 °C’de sabit kalır. Bu maddenin erime noktası 0 °C’tur; 10. dakikada madde sıvı hâldedir.
15	Bir öğrenci düzgün olmayan bir taşın yoğunluğunu bulmak için aşağıdaki ölçümleri yapıyor. Taşın yoğunluğu kaç g/cm³’tür?	B) 3 Taşın hacmi su seviyesindeki artıştır: 70 − 50 = 20 cm³. Yoğunluk = 60 g / 20 cm³ = 3 g/cm³. 1,2 değeri yanlışlıkla 60 / 50 işleminden bulunur.
16	Bir öğrenci musluk suyuna bıraktığı çiğ yumurtanın battığını görüyor. Sonra suya kaşık kaşık tuz ekleyip karıştırıyor ve bir süre sonra yumurtanın yüzmeye başladığını gözlüyor. Bu gözlemi yoğunlukla açıklayınız; deneyin bağımsız ve bağımlı değişkenini yazınız.	Başta yumurtanın yoğunluğu musluk suyunun yoğunluğundan büyük olduğu için yumurta batar. Suya tuz eklendikçe suyun yoğunluğu artar; suyun yoğunluğu yumurtanınkini geçince yumurta yüzer. Bağımsız değişken eklenen tuz miktarıdır; bağımlı değişken yumurtanın batma ya da yüzme durumudur. Bir cismin yüzmesi ya da batması, cismin yoğunluğu ile içine konduğu sıvının yoğunluğunun karşılaştırılmasıyla açıklanır.
17	Kütlesi 90 g, hacmi 45 cm³ olan bir maddenin yoğunluğu kaç g/cm³’tür?	B) 2 Yoğunluk = kütle / hacim = 90 g / 45 cm³ = 2 g/cm³. 0,5 değeri hacmin kütleye bölünmesiyle bulunur ve yanlıştır.
18	Aşağıdakilerden hangisi genleşme ve büzülme ile açıklanabilir?	C) Elektrik tellerinin yazın kışa göre daha sarkık görünmesi Teller yazın ısı alıp genleşerek uzar ve sarkar, kışın büzülerek kısalır. Kuruma buharlaşma, şekerin çözünmesi çözünme, paslanma ise kimyasal bir değişimdir.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.