💡 İletken mi, Yalıtkan mı?

Bazı maddeler elektriğe yol verir, bazıları kapıyı kapatır. Bir pil, bir ampul ve birkaç ev eşyasıyla kimin hangi takımda olduğunu bulacaksın.

6. sınıf
İletken ve Yalıtkan Maddeler
⏱️ 15 dk
🧑‍🏫 Yetişkin desteği önerilir

Deney künyesi

Hedef sınıf ve konu: 6. sınıf · Elektriğin İletimi ve Direnç · İletken ve Yalıtkan Maddeler
İlgili kazanım: FB.6.6.1 Maddelerin elektriği iletme durumlarını gösteren deney yapabilme
Deneyin amacı: Hangi maddelerin elektriği ilettiğini, hangilerinin iletmediğini bir devreyle keşfedeceksin.
Nerede, kiminle?: Güvenlik uyarısında belirtilen adımlarda bir yetişkinden ya da öğretmeninden yardım iste.

Güvenlik uyarıları

⚠️ Sadece tek bir 1,5 voltluk pil kullan, prize ve şehir elektriğine ASLA dokunma; ıslak nesne deneme, pilin iki ucunu ampulsüz olarak folyoyla doğrudan birleştirme (folyo ısınır; ısınırsa hemen ayır) ve küçük parçaları ağzına götürme.

🧑‍🏫 Yetişkin desteği önerilir. Güvenlik uyarısında belirtilen adımlarda bir yetişkinden ya da öğretmeninden yardım iste.

Malzemeler

1,5 voltluk AA pil
1,5 voltluk el feneri ampulü
Alüminyum folyo şeritleri ve bant
Plastik kaplı olmayan metal ataç ve bozuk para
Silgi ve plastik kaşık
Mekanik kalem ucu (grafit) ya da iki ucu açılmış kurşun kalem

Adım adım uygulama

Ampulün alt ucunu pilin üst (+) ucuna değdirip bantla sabitle. Bir folyo şeridini pilin alt (−) ucuna bantla.
İkinci folyo şeridini ampulün yan metal vida kısmına sar. İki şeridin serbest uçları birbirine değmesin.
Önce iki serbest ucu birbirine değdir; ampul yanıyorsa devre sağlamdır. Yanmıyorsa temasları kontrol et ve gerekirse pili değiştir.
İki folyo ucunu sırayla ataca, bozuk paraya, silgiye, plastik kaşığa, kalemin ahşap gövdesine ve grafite aynı anda değdir. Mekanik kalem ucunda folyoları 1-2 cm arayla, kurşun kalemde iki sivri uca değdir; grafitte ampul sönük yanabilir, yanması yeterli.
Ampul yanarsa nesneyi "iletken", yanmazsa "yalıtkan" diye bir tabloya yaz.

İnteraktif deney etkinliği

Sonucu tahmin et, adımları sırala, gözlemi seç ve yorumla. Deneyi gerçekten yapmadan önce ya da yaptıktan sonra çözebilirsin.

1. Tahmin et
2. Adımları sırala
3. Sonucu seç
4. Yorumla

1Tahmin et

💡 Devrenin açık ucuna bağladığında hangi nesneler ampulü yakar?

ASadece metaller (ataç, bozuk para)BMetaller ve kurşun kalemin içindeki siyah uç (grafit)CMetaller, silgi ve plastik kaşık, hepsi yakar

Beklenen gözlem

Önce etkinlikte tahmin et, sonra burayı aç

Ataçta, bozuk parada ve kalem grafiğinde yandı; silgide, plastik kaşıkta ve ahşap gövdede yanmadı

😮 Kurşun kalemin içindeki "kurşun" aslında metal değil, yine de ampulü yaktırdı!

Bilimsel açıklama

🔬 Elektriği ileten maddelere iletken, iletmeyenlere yalıtkan denir. Metallerde elektrik yükünü taşıyan serbest elektronlar bulunduğu için metaller iletkendir. Plastik, silgi ve kuru ahşapta elektrik yükü bu şekilde hareket edemediği için yalıtkandır. Kalem ucundaki grafit karbondan yapılmıştır, metal değildir; ama elektrik yükü grafitte de hareket edebilir, bu yüzden iletkendir.

Sonuç ve çıkarım

Bazı maddeler elektriği iletir (iletken), bazıları iletmez (yalıtkan). Bunu bir devrede ampulün yanıp yanmamasıyla anlayabiliriz.

🧠 Ampul yanarsa nesne iletkendir, yanmazsa yalıtkandır. Metaller ve grafit iletken; plastik, silgi ve kuru ahşap yalıtkandır.

Evde bir de şunu dene: Evdeki kuru başka nesneleri de (anahtar, cam, kumaş, kâğıt) devreye bağla ve iletken mi yalıtkan mı olduklarını tahmin edip sına; ıslak nesne deneme.

Yazılıda karşına çıkabilecek deney soruları