7. Sınıf Fen Bilimleri: Elektriklenme Yazılıya Hazırlık

Cisimlerin nasıl elektrik yüküyle yüklendiğini, elektriklenme çeşitlerini ve günlük hayattaki elektriklenme olaylarını tekrar edelim.

Yazılı öncesi konu özeti

Elektrik yükleri

Maddeyi oluşturan atomlarda pozitif (+) yüklü protonlar ve negatif (−) yüklü elektronlar bulunur.
Proton ve elektron sayısı eşit olan cisimler nötrdür. Elektron sayısı proton sayısından fazla olan cisim negatif, az olan cisim pozitif yüklüdür.
Elektriklenme sırasında yalnızca elektronlar bir cisimden diğerine geçer; protonlar yer değiştirmez.
Aynı cins yükler birbirini iter, zıt cins yükler birbirini çeker. Yüklü bir cisim, kâğıt parçası gibi nötr hafif cisimleri de çekebilir.

Elektriklenme çeşitleri

Sürtünme ile elektriklenme: İki farklı cisim birbirine sürtülünce biri elektron verir, diğeri alır. Cisimler zıt cins ve eşit miktarda yükle yüklenir.
Örneğin ebonit çubuk yün kumaşa sürtülünce ebonit negatif, yün pozitif yüklenir; cam çubuk ipek kumaşa sürtülünce cam pozitif, ipek negatif yüklenir.
Dokunma ile elektriklenme: Yüklü bir cisim nötr bir iletkene dokundurulunca yükünün bir kısmı aktarılır ve iki cisim aynı cins yükle yüklenir.
Etki ile elektriklenme: Yüklü bir cisim nötr bir iletkene dokundurulmadan yaklaştırılınca iletkenin yakın ucunda zıt cins, uzak ucunda aynı cins yük toplanır.
Elektroskop, bir cismin yüklü olup olmadığını anlamak için kullanılır. Yüklü cisim elektroskobun topuzuna dokundurulunca yapraklar aynı cins yükle yüklenip birbirini iter ve açılır.

Günlük hayatta elektriklenme

Şimşek bulutlar arasında, yıldırım ise bulut ile yer arasında biriken elektrik yüklerinin boşalmasıyla oluşur.
Paratoner (yıldırımsavar), yıldırımın yükünü güvenli bir şekilde toprağa ileterek binaları korur.
Topraklama, yüklü bir cismin fazla yükünün toprağa aktarılarak cismin nötr hâle getirilmesidir; elektrikli cihazlarda topraklı priz kullanılır.
Kazak çıkarırken çıtırtı duyulması, saça sürtülen tarağın kâğıt parçalarını çekmesi ve kapı koluna dokununca hafifçe çarpılmak elektriklenme örnekleridir.
Fotokopi makineleri, elektrostatik boyama ve bazı toz filtreleri elektriklenmeden yararlanır.
Fırtınada açık arazide yüksek ağaçların altına sığınılmamalı, metal eşyalardan ve sudan uzak durulmalıdır.

Bu ünitenin kazanımları (3)

FB.7.6.1 Elektriklenme ile ilgili bilgi toplayabilme
FB.7.6.2 Elektriklenme çeşitlerini belirlemeye yönelik deney yapabilme
FB.7.6.3 Cisimlerin elektrik yüklerini sınıflandırabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Elektrik yükü: Maddenin pozitif ve negatif olmak üzere iki çeşidi bulunan temel özelliği.
Nötr cisim: Proton ve elektron sayısı eşit olan, toplam yükü sıfır olan cisim.
Pozitif yüklü cisim: Proton sayısı elektron sayısından fazla olan cisim.
Negatif yüklü cisim: Elektron sayısı proton sayısından fazla olan cisim.
Sürtünme ile elektriklenme: İki cismin birbirine sürtülmesiyle zıt cins yükle yüklenmesi.
Dokunma ile elektriklenme: Yüklü cismin nötr iletkene dokunmasıyla iki cismin aynı cins yükle yüklenmesi.
Etki ile elektriklenme: Yüklü cismin nötr iletkene dokunmadan yaklaştırılmasıyla iletkendeki yüklerin yer değiştirmesi.
Elektroskop: Cismin yüklü olup olmadığını belirlemeye yarayan araç.
Topraklama: Yüklü cismin fazla yükünü toprağa aktararak nötr hâle getirme.
Paratoner: Yıldırımın yükünü toprağa ileterek binaları koruyan düzenek.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Bir cismin elektrik yüklü olup olmadığını anlamak için kullanılan araç hangisidir?

2Klasik

Binaları yıldırımdan korumak için kullanılan ve yıldırımın yükünü toprağa ileten düzeneğin adı nedir?

3Klasik

Ebonit çubuk yün kumaşa sürtüldüğünde her iki cismin de yüklenmesinin nedenini açıklayınız. Cisimler hangi cins yükle yüklenir?

Cevabın

Açık uçlu sorular

4Açık uçlu

Şişirilmiş bir balonu kuru saçınıza sürtüp duvara yaklaştırdığınızda balon duvara yapışır. Bu durumu açıklayınız.

Cevabın

5Açık uçlu

Fırtınalı bir havada açık arazide bulunan bir kişi yıldırımdan korunmak için nelere dikkat etmelidir? İki öneri yazıp nedenlerini açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Elektron alan cisim yüklü olur. Elektron veren cisim ise yüklü olur.

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Yüklü bir cisim nötr bir iletkene dokundurulursa iki cisim cins yükle yüklenir.

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Elektriklenme sırasında protonlar bir cisimden diğerine geçer.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Sürtünme ile elektriklenen iki cisim zıt cins yükle yüklenir.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Nötr bir cisimde hiç elektrik yükü bulunmaz.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Topraklama, yüklü bir cismin fazla yükünün toprağa aktarılarak cismin nötr hâle gelmesini sağlar.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Kavramları uygun örnekleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda K, L, M ve N cisimlerindeki pozitif ve negatif yük sayıları model olarak verilmiştir. Tabloya göre hangisi doğrudur?

Cisimlerdeki yük sayıları (model)
Cisim	Pozitif yük (proton) sayısı	Negatif yük (elektron) sayısı
K	20	20
L	15	18
M	22	17
N	10	10

AK cismi negatif yüklüdür.BL ve M birbirine yaklaştırılırsa birbirini çeker.CM cismi elektron almıştır.DL ve N aynı cins yükle yüklüdür.

14Yorumlama

Bir öğrenci aynı balonu yün kumaşa farklı sayıda sürtüp küçük kâğıt parçalarına yaklaştırıyor ve balonun çektiği kâğıt sayısını grafikte gösteriyor. Grafiğe göre hangi sonuca ulaşılabilir?

Sürtme sayısı ve çekilen kâğıt parçası

Sürtme sayısı	Çekilen kâğıt parçası (adet)
5 kez	4
10 kez	9
15 kez	14
20 kez	18

ASürtme sayısı arttıkça balonun yük miktarı artmış ve daha çok kâğıt parçası çekmiştir.BSürtme sayısı arttıkça balon daha az kâğıt parçası çekmiştir.CBalon sürtülmeden de 18 kâğıt parçası çeker.DSürtme sayısının çekilen kâğıt sayısına etkisi yoktur.

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

İplerle asılı balonlarla iki düzenek kuruluyor. Bu deneyle ilgili hangisi doğrudur?

Statik balon deneyi

I. düzenek

🎈 Yün kumaşa sürtülmüş balon
🎈 Aynı yün kumaşa sürtülmüş ikinci balon
↔️ Balonlar birbirine yaklaştırılıyor

II. düzenek

🎈 Yün kumaşa sürtülmüş balon
🧶 Balonun sürtüldüğü yün kumaş
↔️ Balon ile kumaş birbirine yaklaştırılıyor

Balonlar aynı türdendir.

AI. düzenekte balonlar zıt cins yüklü olduğu için birbirini çeker.BI. düzenekte balonlar aynı cins yüklü olduğu için birbirini iter.CII. düzenekte balon ile kumaş aynı cins yüklü olduğu için birbirini iter.DHer iki düzenekte de cisimler arasında etkileşim olmaz.

16Deney

Plastik bir cetveli yün, ipek ve pamuklu kumaşa sürterek hangisiyle en çok elektriklendiğini araştıran bir deney tasarlayınız. Hipotezinizi; bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişkenleri yazınız.

Cevabın

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Pozitif yüklü bir çubuk, nötr bir elektroskobun topuzuna dokunduruluyor. Bu sırada ne olur?

AÇubuktan elektroskoba proton geçer ve yapraklar kapanır.BElektroskoptan çubuğa elektron geçer; yapraklar pozitif yüklenip açılır.CElektroskobun yaprakları negatif yüklenip açılır.DElektroskopta hiçbir değişiklik olmaz.

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi elektriklenme olayından yararlanan bir uygulama değildir?

AFotokopi makinesiBElektrostatik boyamaCParatonerDTermometre

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Bir cismin elektrik yüklü olup olmadığını anlamak için kullanılan araç hangisidir?	Elektroskop Yüklü bir cisim elektroskoba dokundurulduğunda yapraklar aynı cins yükle yüklenip birbirini iter ve açılır.
2	Binaları yıldırımdan korumak için kullanılan ve yıldırımın yükünü toprağa ileten düzeneğin adı nedir?	Paratoner Paratoner binanın en yüksek noktasına yerleştirilir ve bir iletkenle toprağa bağlanır; yıldırımın yükü bu yolla güvenle toprağa aktarılır.
3	Ebonit çubuk yün kumaşa sürtüldüğünde her iki cismin de yüklenmesinin nedenini açıklayınız. Cisimler hangi cins yükle yüklenir?	Sürtünme sırasında yün kumaştan ebonit çubuğa elektron geçer. Elektron kazanan ebonit çubuk negatif, elektron kaybeden yün kumaş pozitif yüklenir. Bir cismin aldığı elektron kadarını diğeri verdiği için iki cisim zıt cins ve eşit miktarda yükle yüklenir. Sürtünme ile elektriklenmede yük yoktan var olmaz; yalnızca elektronlar bir cisimden diğerine geçer.
4	Şişirilmiş bir balonu kuru saçınıza sürtüp duvara yaklaştırdığınızda balon duvara yapışır. Bu durumu açıklayınız.	Balon saça sürtülünce saçtan elektron alır ve negatif yüklenir. Balon duvara yaklaştırılınca duvarın balona yakın yüzeyinde yükler etkilenir ve balona yakın tarafta pozitif yük ağırlık kazanır. Zıt cins yükler birbirini çektiği için balon duvara yapışır. Yüklü cisim, yaklaştırıldığı nötr cismin yakın yüzeyinde zıt yük toplanmasına neden olur; bu yüzden yüklü cisim nötr cisimleri çekebilir.
5	Fırtınalı bir havada açık arazide bulunan bir kişi yıldırımdan korunmak için nelere dikkat etmelidir? İki öneri yazıp nedenlerini açıklayınız.	Yüksek ağaçların altına sığınmamalıdır, çünkü yıldırım genellikle yüksek noktalara düşer. Metal eşyalardan ve sudan uzak durmalıdır, çünkü bunlar elektriği iletir. Mümkünse kapalı bir binaya ya da kapıları kapalı bir araca girmelidir. Yıldırım yükünü toprağa en kolay ulaşabileceği yoldan, genellikle yüksek ve iletken cisimler üzerinden boşaltır.
6	Elektron alan cisim …… yüklü olur. Elektron veren cisim ise …… yüklü olur.	negatif · pozitif Elektron negatif yüklüdür. Elektron alan cisimde elektron fazlası, elektron veren cisimde proton fazlası oluşur.
7	Yüklü bir cisim nötr bir iletkene dokundurulursa iki cisim …… cins yükle yüklenir.	aynı Dokunma ile elektriklenmede yüklü cisim yükünün bir kısmını nötr iletkene aktarır; iki cisim aynı cins yükle yüklenir.
8	Elektriklenme sırasında protonlar bir cisimden diğerine geçer.	Yanlış. Doğrusu: Elektriklenme sırasında yalnızca elektronlar bir cisimden diğerine geçer. Protonlar atomun çekirdeğinde sıkıca bağlıdır; yer değiştirebilen parçacıklar elektronlardır.
9	Sürtünme ile elektriklenen iki cisim zıt cins yükle yüklenir.	Doğru Bir cisim elektron verip pozitif, diğeri aynı sayıda elektron alıp negatif yüklenir.
10	Nötr bir cisimde hiç elektrik yükü bulunmaz.	Yanlış. Doğrusu: Nötr bir cisimde pozitif ve negatif yükler bulunur, ancak sayıları eşit olduğu için toplam yük sıfırdır. Her madde proton ve elektron içerir; nötr olmak yüksüz olmak değil, yüklerin dengede olması demektir.
11	Topraklama, yüklü bir cismin fazla yükünün toprağa aktarılarak cismin nötr hâle gelmesini sağlar.	Doğru Toprak çok büyük bir yük deposu gibi davranır. Yüklü cisim toprağa bağlanınca fazla yük toprağa geçer ve cisim nötrlenir.
12	Kavramları uygun örnekleriyle eşleştirin.	Sürtünme ile elektriklenme → Yün kazağa sürtülen plastik tarağın yüklenmesi; Dokunma ile elektriklenme → Yüklü çubuk değdirilen nötr metal kürenin aynı cins yükle yüklenmesi; Etki ile elektriklenme → Yüklü çubuk dokunmadan yaklaştırılınca elektroskop yapraklarının açılması; Topraklama → Yüklü cismin fazla yükünün toprağa aktarılması Sürtünmede iki cisim zıt, dokunmada aynı cins yükle yüklenir; etkide temas yoktur. Topraklama ise cismi nötrler.
13	Tabloda K, L, M ve N cisimlerindeki pozitif ve negatif yük sayıları model olarak verilmiştir. Tabloya göre hangisi doğrudur?	B) L ve M birbirine yaklaştırılırsa birbirini çeker. L’de elektron fazla (negatif), M’de proton fazla (pozitif); zıt yüklüler birbirini çeker. K ve N nötrdür. M pozitif olduğuna göre elektron vermiştir.
14	Bir öğrenci aynı balonu yün kumaşa farklı sayıda sürtüp küçük kâğıt parçalarına yaklaştırıyor ve balonun çektiği kâğıt sayısını grafikte gösteriyor. Grafiğe göre hangi sonuca ulaşılabilir?	A) Sürtme sayısı arttıkça balonun yük miktarı artmış ve daha çok kâğıt parçası çekmiştir. Çubuklar sürtme sayısıyla birlikte yükseliyor. Daha çok sürtülen balon daha fazla yük kazanır ve daha çok kâğıdı çeker.
15	İplerle asılı balonlarla iki düzenek kuruluyor. Bu deneyle ilgili hangisi doğrudur?	B) I. düzenekte balonlar aynı cins yüklü olduğu için birbirini iter. Aynı kumaşa sürtülen iki balon aynı cins (negatif) yükle yüklenir ve birbirini iter. II’de balon negatif, kumaş pozitif olduğu için birbirini çeker.
16	Plastik bir cetveli yün, ipek ve pamuklu kumaşa sürterek hangisiyle en çok elektriklendiğini araştıran bir deney tasarlayınız. Hipotezinizi; bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişkenleri yazınız.	Hipotez: Yün kumaşa sürtülen cetvel, diğer kumaşlara sürtülene göre daha çok kâğıt parçası çeker. Bağımsız değişken kumaşın türü, bağımlı değişken cetvelin çektiği kâğıt parçası sayısıdır. Aynı cetvel, aynı sürtme sayısı, aynı büyüklükteki kâğıt parçaları ve cetvelin kâğıtlara aynı uzaklıktan yaklaştırılması kontrol edilen değişkenlerdir. Adil bir deneyde yalnızca kumaş türü değiştirilir. Yük miktarı, çekilen kâğıt sayısıyla dolaylı olarak ölçülebilir.
17	Pozitif yüklü bir çubuk, nötr bir elektroskobun topuzuna dokunduruluyor. Bu sırada ne olur?	B) Elektroskoptan çubuğa elektron geçer; yapraklar pozitif yüklenip açılır. Pozitif çubuk elektroskoptan elektron çeker. Elektron kaybeden elektroskop pozitif yüklenir; aynı cins yüklenen yapraklar birbirini iterek açılır.
18	Aşağıdakilerden hangisi elektriklenme olayından yararlanan bir uygulama değildir?	D) Termometre Termometre sıcaklık ölçer ve maddelerin ısınınca genleşmesinden yararlanır. Diğerleri elektrik yükleriyle ilgilidir.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

7. Sınıf Fen Bilimleri: Elektriklenme Yazılıya Hazırlık

Cisimlerin nasıl elektrik yüküyle yüklendiğini, elektriklenme çeşitlerini ve günlük hayattaki elektriklenme olaylarını tekrar edelim.

Yazılı öncesi konu özeti

Elektrik yükleri

Maddeyi oluşturan atomlarda pozitif (+) yüklü protonlar ve negatif (−) yüklü elektronlar bulunur.
Proton ve elektron sayısı eşit olan cisimler nötrdür. Elektron sayısı proton sayısından fazla olan cisim negatif, az olan cisim pozitif yüklüdür.
Elektriklenme sırasında yalnızca elektronlar bir cisimden diğerine geçer; protonlar yer değiştirmez.
Aynı cins yükler birbirini iter, zıt cins yükler birbirini çeker. Yüklü bir cisim, kâğıt parçası gibi nötr hafif cisimleri de çekebilir.

Elektriklenme çeşitleri

Sürtünme ile elektriklenme: İki farklı cisim birbirine sürtülünce biri elektron verir, diğeri alır. Cisimler zıt cins ve eşit miktarda yükle yüklenir.
Örneğin ebonit çubuk yün kumaşa sürtülünce ebonit negatif, yün pozitif yüklenir; cam çubuk ipek kumaşa sürtülünce cam pozitif, ipek negatif yüklenir.
Dokunma ile elektriklenme: Yüklü bir cisim nötr bir iletkene dokundurulunca yükünün bir kısmı aktarılır ve iki cisim aynı cins yükle yüklenir.
Etki ile elektriklenme: Yüklü bir cisim nötr bir iletkene dokundurulmadan yaklaştırılınca iletkenin yakın ucunda zıt cins, uzak ucunda aynı cins yük toplanır.
Elektroskop, bir cismin yüklü olup olmadığını anlamak için kullanılır. Yüklü cisim elektroskobun topuzuna dokundurulunca yapraklar aynı cins yükle yüklenip birbirini iter ve açılır.

Günlük hayatta elektriklenme

Şimşek bulutlar arasında, yıldırım ise bulut ile yer arasında biriken elektrik yüklerinin boşalmasıyla oluşur.
Paratoner (yıldırımsavar), yıldırımın yükünü güvenli bir şekilde toprağa ileterek binaları korur.
Topraklama, yüklü bir cismin fazla yükünün toprağa aktarılarak cismin nötr hâle getirilmesidir; elektrikli cihazlarda topraklı priz kullanılır.
Kazak çıkarırken çıtırtı duyulması, saça sürtülen tarağın kâğıt parçalarını çekmesi ve kapı koluna dokununca hafifçe çarpılmak elektriklenme örnekleridir.
Fotokopi makineleri, elektrostatik boyama ve bazı toz filtreleri elektriklenmeden yararlanır.
Fırtınada açık arazide yüksek ağaçların altına sığınılmamalı, metal eşyalardan ve sudan uzak durulmalıdır.

Bu ünitenin kazanımları (3)

FB.7.6.1 Elektriklenme ile ilgili bilgi toplayabilme
FB.7.6.2 Elektriklenme çeşitlerini belirlemeye yönelik deney yapabilme
FB.7.6.3 Cisimlerin elektrik yüklerini sınıflandırabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Elektrik yükü: Maddenin pozitif ve negatif olmak üzere iki çeşidi bulunan temel özelliği.
Nötr cisim: Proton ve elektron sayısı eşit olan, toplam yükü sıfır olan cisim.
Pozitif yüklü cisim: Proton sayısı elektron sayısından fazla olan cisim.
Negatif yüklü cisim: Elektron sayısı proton sayısından fazla olan cisim.
Sürtünme ile elektriklenme: İki cismin birbirine sürtülmesiyle zıt cins yükle yüklenmesi.
Dokunma ile elektriklenme: Yüklü cismin nötr iletkene dokunmasıyla iki cismin aynı cins yükle yüklenmesi.
Etki ile elektriklenme: Yüklü cismin nötr iletkene dokunmadan yaklaştırılmasıyla iletkendeki yüklerin yer değiştirmesi.
Elektroskop: Cismin yüklü olup olmadığını belirlemeye yarayan araç.
Topraklama: Yüklü cismin fazla yükünü toprağa aktararak nötr hâle getirme.
Paratoner: Yıldırımın yükünü toprağa ileterek binaları koruyan düzenek.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Bir cismin elektrik yüklü olup olmadığını anlamak için kullanılan araç hangisidir?

2Klasik

Binaları yıldırımdan korumak için kullanılan ve yıldırımın yükünü toprağa ileten düzeneğin adı nedir?

3Klasik

Ebonit çubuk yün kumaşa sürtüldüğünde her iki cismin de yüklenmesinin nedenini açıklayınız. Cisimler hangi cins yükle yüklenir?

Cevabın

Açık uçlu sorular

4Açık uçlu

Şişirilmiş bir balonu kuru saçınıza sürtüp duvara yaklaştırdığınızda balon duvara yapışır. Bu durumu açıklayınız.

Cevabın

5Açık uçlu

Fırtınalı bir havada açık arazide bulunan bir kişi yıldırımdan korunmak için nelere dikkat etmelidir? İki öneri yazıp nedenlerini açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

6Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Elektron alan cisim yüklü olur. Elektron veren cisim ise yüklü olur.

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Yüklü bir cisim nötr bir iletkene dokundurulursa iki cisim cins yükle yüklenir.

Doğru-yanlış

8Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Elektriklenme sırasında protonlar bir cisimden diğerine geçer.”

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Sürtünme ile elektriklenen iki cisim zıt cins yükle yüklenir.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Nötr bir cisimde hiç elektrik yükü bulunmaz.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Topraklama, yüklü bir cismin fazla yükünün toprağa aktarılarak cismin nötr hâle gelmesini sağlar.”

Eşleştirme

12Eşleştirme

Kavramları uygun örnekleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

13Yorumlama

Tabloda K, L, M ve N cisimlerindeki pozitif ve negatif yük sayıları model olarak verilmiştir. Tabloya göre hangisi doğrudur?

Cisimlerdeki yük sayıları (model)
Cisim	Pozitif yük (proton) sayısı	Negatif yük (elektron) sayısı
K	20	20
L	15	18
M	22	17
N	10	10

AK cismi negatif yüklüdür.BL ve M birbirine yaklaştırılırsa birbirini çeker.CM cismi elektron almıştır.DL ve N aynı cins yükle yüklüdür.

14Yorumlama

Bir öğrenci aynı balonu yün kumaşa farklı sayıda sürtüp küçük kâğıt parçalarına yaklaştırıyor ve balonun çektiği kâğıt sayısını grafikte gösteriyor. Grafiğe göre hangi sonuca ulaşılabilir?

Sürtme sayısı ve çekilen kâğıt parçası

Sürtme sayısı	Çekilen kâğıt parçası (adet)
5 kez	4
10 kez	9
15 kez	14
20 kez	18

Deney düzeneği yorumlama

15Deney

İplerle asılı balonlarla iki düzenek kuruluyor. Bu deneyle ilgili hangisi doğrudur?

Statik balon deneyi

I. düzenek

🎈 Yün kumaşa sürtülmüş balon
🎈 Aynı yün kumaşa sürtülmüş ikinci balon
↔️ Balonlar birbirine yaklaştırılıyor

II. düzenek

🎈 Yün kumaşa sürtülmüş balon
🧶 Balonun sürtüldüğü yün kumaş
↔️ Balon ile kumaş birbirine yaklaştırılıyor

Balonlar aynı türdendir.

16Deney

Plastik bir cetveli yün, ipek ve pamuklu kumaşa sürterek hangisiyle en çok elektriklendiğini araştıran bir deney tasarlayınız. Hipotezinizi; bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişkenleri yazınız.

Cevabın

Çoktan seçmeli sorular

17Çoktan seçmeli

Pozitif yüklü bir çubuk, nötr bir elektroskobun topuzuna dokunduruluyor. Bu sırada ne olur?

18Çoktan seçmeli

Aşağıdakilerden hangisi elektriklenme olayından yararlanan bir uygulama değildir?

AFotokopi makinesiBElektrostatik boyamaCParatonerDTermometre

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Bir cismin elektrik yüklü olup olmadığını anlamak için kullanılan araç hangisidir?	Elektroskop Yüklü bir cisim elektroskoba dokundurulduğunda yapraklar aynı cins yükle yüklenip birbirini iter ve açılır.
2	Binaları yıldırımdan korumak için kullanılan ve yıldırımın yükünü toprağa ileten düzeneğin adı nedir?	Paratoner Paratoner binanın en yüksek noktasına yerleştirilir ve bir iletkenle toprağa bağlanır; yıldırımın yükü bu yolla güvenle toprağa aktarılır.
3	Ebonit çubuk yün kumaşa sürtüldüğünde her iki cismin de yüklenmesinin nedenini açıklayınız. Cisimler hangi cins yükle yüklenir?	Sürtünme sırasında yün kumaştan ebonit çubuğa elektron geçer. Elektron kazanan ebonit çubuk negatif, elektron kaybeden yün kumaş pozitif yüklenir. Bir cismin aldığı elektron kadarını diğeri verdiği için iki cisim zıt cins ve eşit miktarda yükle yüklenir. Sürtünme ile elektriklenmede yük yoktan var olmaz; yalnızca elektronlar bir cisimden diğerine geçer.
4	Şişirilmiş bir balonu kuru saçınıza sürtüp duvara yaklaştırdığınızda balon duvara yapışır. Bu durumu açıklayınız.	Balon saça sürtülünce saçtan elektron alır ve negatif yüklenir. Balon duvara yaklaştırılınca duvarın balona yakın yüzeyinde yükler etkilenir ve balona yakın tarafta pozitif yük ağırlık kazanır. Zıt cins yükler birbirini çektiği için balon duvara yapışır. Yüklü cisim, yaklaştırıldığı nötr cismin yakın yüzeyinde zıt yük toplanmasına neden olur; bu yüzden yüklü cisim nötr cisimleri çekebilir.
5	Fırtınalı bir havada açık arazide bulunan bir kişi yıldırımdan korunmak için nelere dikkat etmelidir? İki öneri yazıp nedenlerini açıklayınız.	Yüksek ağaçların altına sığınmamalıdır, çünkü yıldırım genellikle yüksek noktalara düşer. Metal eşyalardan ve sudan uzak durmalıdır, çünkü bunlar elektriği iletir. Mümkünse kapalı bir binaya ya da kapıları kapalı bir araca girmelidir. Yıldırım yükünü toprağa en kolay ulaşabileceği yoldan, genellikle yüksek ve iletken cisimler üzerinden boşaltır.
6	Elektron alan cisim …… yüklü olur. Elektron veren cisim ise …… yüklü olur.	negatif · pozitif Elektron negatif yüklüdür. Elektron alan cisimde elektron fazlası, elektron veren cisimde proton fazlası oluşur.
7	Yüklü bir cisim nötr bir iletkene dokundurulursa iki cisim …… cins yükle yüklenir.	aynı Dokunma ile elektriklenmede yüklü cisim yükünün bir kısmını nötr iletkene aktarır; iki cisim aynı cins yükle yüklenir.
8	Elektriklenme sırasında protonlar bir cisimden diğerine geçer.	Yanlış. Doğrusu: Elektriklenme sırasında yalnızca elektronlar bir cisimden diğerine geçer. Protonlar atomun çekirdeğinde sıkıca bağlıdır; yer değiştirebilen parçacıklar elektronlardır.
9	Sürtünme ile elektriklenen iki cisim zıt cins yükle yüklenir.	Doğru Bir cisim elektron verip pozitif, diğeri aynı sayıda elektron alıp negatif yüklenir.
10	Nötr bir cisimde hiç elektrik yükü bulunmaz.	Yanlış. Doğrusu: Nötr bir cisimde pozitif ve negatif yükler bulunur, ancak sayıları eşit olduğu için toplam yük sıfırdır. Her madde proton ve elektron içerir; nötr olmak yüksüz olmak değil, yüklerin dengede olması demektir.
11	Topraklama, yüklü bir cismin fazla yükünün toprağa aktarılarak cismin nötr hâle gelmesini sağlar.	Doğru Toprak çok büyük bir yük deposu gibi davranır. Yüklü cisim toprağa bağlanınca fazla yük toprağa geçer ve cisim nötrlenir.
12	Kavramları uygun örnekleriyle eşleştirin.	Sürtünme ile elektriklenme → Yün kazağa sürtülen plastik tarağın yüklenmesi; Dokunma ile elektriklenme → Yüklü çubuk değdirilen nötr metal kürenin aynı cins yükle yüklenmesi; Etki ile elektriklenme → Yüklü çubuk dokunmadan yaklaştırılınca elektroskop yapraklarının açılması; Topraklama → Yüklü cismin fazla yükünün toprağa aktarılması Sürtünmede iki cisim zıt, dokunmada aynı cins yükle yüklenir; etkide temas yoktur. Topraklama ise cismi nötrler.
13	Tabloda K, L, M ve N cisimlerindeki pozitif ve negatif yük sayıları model olarak verilmiştir. Tabloya göre hangisi doğrudur?	B) L ve M birbirine yaklaştırılırsa birbirini çeker. L’de elektron fazla (negatif), M’de proton fazla (pozitif); zıt yüklüler birbirini çeker. K ve N nötrdür. M pozitif olduğuna göre elektron vermiştir.
14	Bir öğrenci aynı balonu yün kumaşa farklı sayıda sürtüp küçük kâğıt parçalarına yaklaştırıyor ve balonun çektiği kâğıt sayısını grafikte gösteriyor. Grafiğe göre hangi sonuca ulaşılabilir?	A) Sürtme sayısı arttıkça balonun yük miktarı artmış ve daha çok kâğıt parçası çekmiştir. Çubuklar sürtme sayısıyla birlikte yükseliyor. Daha çok sürtülen balon daha fazla yük kazanır ve daha çok kâğıdı çeker.
15	İplerle asılı balonlarla iki düzenek kuruluyor. Bu deneyle ilgili hangisi doğrudur?	B) I. düzenekte balonlar aynı cins yüklü olduğu için birbirini iter. Aynı kumaşa sürtülen iki balon aynı cins (negatif) yükle yüklenir ve birbirini iter. II’de balon negatif, kumaş pozitif olduğu için birbirini çeker.
16	Plastik bir cetveli yün, ipek ve pamuklu kumaşa sürterek hangisiyle en çok elektriklendiğini araştıran bir deney tasarlayınız. Hipotezinizi; bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişkenleri yazınız.	Hipotez: Yün kumaşa sürtülen cetvel, diğer kumaşlara sürtülene göre daha çok kâğıt parçası çeker. Bağımsız değişken kumaşın türü, bağımlı değişken cetvelin çektiği kâğıt parçası sayısıdır. Aynı cetvel, aynı sürtme sayısı, aynı büyüklükteki kâğıt parçaları ve cetvelin kâğıtlara aynı uzaklıktan yaklaştırılması kontrol edilen değişkenlerdir. Adil bir deneyde yalnızca kumaş türü değiştirilir. Yük miktarı, çekilen kâğıt sayısıyla dolaylı olarak ölçülebilir.
17	Pozitif yüklü bir çubuk, nötr bir elektroskobun topuzuna dokunduruluyor. Bu sırada ne olur?	B) Elektroskoptan çubuğa elektron geçer; yapraklar pozitif yüklenip açılır. Pozitif çubuk elektroskoptan elektron çeker. Elektron kaybeden elektroskop pozitif yüklenir; aynı cins yüklenen yapraklar birbirini iterek açılır.
18	Aşağıdakilerden hangisi elektriklenme olayından yararlanan bir uygulama değildir?	D) Termometre Termometre sıcaklık ölçer ve maddelerin ısınınca genleşmesinden yararlanır. Diğerleri elektrik yükleriyle ilgilidir.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.