7. Sınıf Fen Bilimleri: Maddenin Doğasına Yolculuk Yazılıya Hazırlık

Atomun yapısından molekül modellerine, ilk 18 elementten periyodik tabloya, bileşik formüllerinden karışımlara ve onları ayırma yöntemlerine kadar bu geniş üniteyi adım adım tekrar edelim.

Yazılı öncesi konu özeti

Atomun yapısı ve atom modelleri

Maddeler atom denilen çok küçük taneciklerden oluşur. Atomun merkezinde çekirdek, çekirdeğin çevresinde elektronlar bulunur.
Çekirdekte pozitif (+) yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar vardır; elektronlar negatif (−) yüklüdür. Atomun kütlesinin neredeyse tamamı çekirdektedir.
Proton sayısına atom numarası denir ve atomun hangi elemente ait olduğunu belirler. Nötr atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir.
Atom modelinin gelişimi: Demokritos (bölünemez “atomos”) → Dalton (içi dolu küre) → Thomson (üzümlü kek) → Rutherford (merkezde çekirdek) → Bohr (elektronlar belirli katmanlarda) → modern atom modeli (elektron bulutu).
Yeni deneyler ve kanıtlar ortaya çıktıkça atom modelleri değişmiştir; bu durum bilimsel bilginin değişebilir olduğunu gösterir.

Molekül, element, bileşik ve formüller

Molekül, iki ya da daha fazla atomun kimyasal bağla birleşmesiyle oluşur. O₂, N₂ ve H₂ aynı tür atomlardan; H₂O, CO₂ ve NH₃ farklı tür atomlardan oluşan moleküllerdir.
Saf maddeler element ve bileşik olarak ikiye ayrılır. Element tek tür atomdan oluşur ve kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamaz (demir, oksijen, altın).
Bileşik, iki ya da daha fazla farklı elementin belirli oranlarda kimyasal olarak birleşmesiyle oluşur. Özellikleri kendisini oluşturan elementlerden farklıdır ve kimyasal yollarla ayrıştırılabilir.
Formülde sembolün sağ alt köşesindeki sayı o atomdan kaç tane olduğunu gösterir; sayı yazılmamışsa o atomdan 1 tane vardır.
Bazı bileşikler: H₂O (su), CO₂ (karbondioksit), CO (karbonmonoksit), NaCl (sodyum klorür, yemek tuzu), NH₃ (amonyak), CH₄ (metan), HCl (hidrojen klorür).

İlk 18 element ve periyodik tablo

Sembollerin ilk harfi büyük, varsa ikinci harfi küçük yazılır: Mg doğru, MG ve mg yanlıştır.
İlk 18 element: H hidrojen, He helyum, Li lityum, Be berilyum, B bor, C karbon, N azot, O oksijen, F flor, Ne neon, Na sodyum, Mg magnezyum, Al alüminyum, Si silisyum, P fosfor, S kükürt, Cl klor, Ar argon.
Periyodik tabloda elementler artan atom numarasına göre sıralanır.
Yatay sıralara periyot, düşey sütunlara grup denir. Periyodik tabloda 7 periyot ve 18 grup vardır.
Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer; örneğin helyum, neon ve argon aynı grupta bulunan soy gazlardır.
1. periyotta 2 element (H, He), 2. ve 3. periyotlarda 8’er element bulunur.

Homojen ve heterojen karışımlar

Karışım, iki ya da daha fazla maddenin kendi özelliklerini kaybetmeden, istenilen oranda bir araya gelmesiyle oluşur; fiziksel yollarla ayrılabilir.
Homojen karışımların her yerinde aynı özellik görülür ve bileşenler gözle ayırt edilemez: şekerli su, tuzlu su, hava, çelik ve bronz gibi alaşımlar.
Homojen karışımlara çözelti denir. Çözeltide çözen maddeye çözücü, çözünen maddeye çözünen denir (şekerli suda su çözücü, şeker çözünendir).
Heterojen karışımlarda bileşenler ayırt edilebilir ve karışımın her yerinde aynı özellik görülmez: zeytinyağı-su, kum-su, toprak, meyve salatası.

Çözünme hızı

Çözünme hızına etki eden başlıca faktörler sıcaklık, karıştırma ve çözünen maddenin tanecik boyutudur.
Katıların suda çözünmesi genellikle sıcaklık arttıkça hızlanır.
Karıştırmak, çözünen taneciklerin çözücü içinde daha hızlı dağılmasını sağlayarak çözünmeyi hızlandırır.
Tanecikler küçüldükçe çözücüyle temas yüzeyi artar; bu yüzden toz şeker, aynı kütledeki kesme şekerden daha hızlı çözünür.
Hipotez, bir probleme yönelik test edilebilir geçici çözüm önerisidir. Adil bir deneyde yalnızca bir değişken değiştirilir, diğerleri sabit tutulur.

Karışımların ayrılması

Mıknatısla ayırma: Demir tozu gibi mıknatısın çektiği maddeler kum ya da kükürt tozundan ayrılır.
Eleme: Tanecik boyutu farklı katılar elekle ayrılır (kum-çakıl, un-kepek).
Süzme: Sıvıda çözünmeyen katılar süzgeç kâğıdıyla ayrılır (kum-su).
Buharlaştırma ve damıtma: Tuzlu su buharlaştırılınca tuz kalır. Damıtmada buhar soğutularak yoğuşturulur; böylece hem saf su hem tuz elde edilir.
Yoğunluk farkı: Birbirine karışmayan sıvılar ayırma hunisiyle ayrılır (zeytinyağı-su). Talaş-kum karışımına su eklenince talaş yüzer, kum dibe çöker.
Her ayırma yöntemi, bileşenlerin farklı bir özelliğine (manyetik özellik, tanecik boyutu, çözünme, yoğunluk, kaynama noktası) dayanır.

Bu ünitenin kazanımları (10)

FB.7.5.1 Atomun yapısını ve yapısındaki temel parçacıkları çözümleyebilme
FB.7.5.2 Geçmişten günümüze atom kavramı ile ilgili bilimsel bilgilerin değişebileceğini sorgulayabilme
FB.7.5.3 Farklı moleküllere ait bilimsel model oluşturabilme
FB.7.5.4 Saf maddeleri element ve bileşik olarak sınıflandırabilme
FB.7.5.5 Periyodik tablodaki ilk 18 elementin isimlerini sembolleriyle yapılandırabilme
FB.7.5.6 Periyodik tabloda grup ve periyotları karşılaştırabilme
FB.7.5.7 Bileşiklerin isimlerini formülleriyle yapılandırabilme
FB.7.5.8 Karışımları homojen ve heterojen olarak sınıflandırabilme
FB.7.5.9 Çözünme hızına etki eden faktörler ile ilgili hipotez oluşturabilme
FB.7.5.10 Karışımları ayırmak için çeşitli deney yapabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Atom: Maddeyi oluşturan, çekirdek ve elektronlardan oluşan çok küçük tanecik.
Proton: Atomun çekirdeğinde bulunan pozitif (+) yüklü parçacık.
Elektron: Çekirdeğin çevresinde bulunan negatif (−) yüklü parçacık.
Molekül: İki ya da daha fazla atomun kimyasal bağla birleşmesiyle oluşan tanecik.
Element: Tek tür atomdan oluşan, kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamayan saf madde.
Bileşik: Farklı elementlerin belirli oranlarda kimyasal olarak birleşmesiyle oluşan saf madde.
Periyot: Periyodik tablodaki yatay sıra.
Grup: Periyodik tablodaki düşey sütun; aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir.
Homojen karışım: Her yerinde aynı özelliği gösteren, bileşenleri ayırt edilemeyen karışım (çözelti).
Heterojen karışım: Bileşenleri ayırt edilebilen, her yerinde aynı özelliği göstermeyen karışım.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Atomun çekirdeğinde bulunan pozitif (+) yüklü parçacığa ne ad verilir?

2Klasik

Sodyum elementinin sembolü nedir?

3Klasik

Yemek tuzu olarak bilinen NaCl bileşiğinin kimyasal adı nedir?

4Klasik

Element ile bileşik arasındaki iki farkı yazınız ve her birine birer örnek veriniz.

Cevabın

Açık uçlu sorular

5Açık uçlu

Atom modellerinin zaman içinde değişmesinin nedenini açıklayınız. Bu durum bilimsel bilgi hakkında bize ne söyler?

Cevabın

6Açık uçlu

Tuzlu sudan hem tuzu hem de saf suyu elde etmek isteyen bir öğrenciye hangi yöntemi önerirsiniz? Nedenini açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Periyodik tabloda yatay sıralara , düşey sütunlara ise denir.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Şekerli su bir karışımdır. Zeytinyağı ve sudan oluşan karışım ise bir karışımdır.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Nötr bir atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Su (H₂O) tek tür atomdan oluştuğu için bir elementtir.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Toz şeker, aynı kütledeki kesme şekerden daha yavaş çözünür.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Elementleri sembolleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Tabloda X, Y, Z ve T taneciklerinin proton, nötron ve elektron sayıları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Taneciklerdeki parçacık sayıları
Tanecik	Proton	Nötron	Elektron
X	6	6	6
Y	8	8	8
Z	6	7	6
T	11	12	10

AX ve Z aynı elemente aittir.BT nötr bir taneciktir.CY ve Z aynı elemente aittir.DX’in atom numarası 12’dir.

15Yorumlama

Grafikte, aynı miktardaki toz şekerin farklı sıcaklıktaki eşit miktarlarda suda tamamen çözünme süreleri verilmiştir. Grafiğe göre hangisi söylenebilir?

Sıcaklık ve çözünme süresi

Suyun sıcaklığı (°C)	Çözünme süresi (s)
10	240
30	150
50	90
70	50

ASuyun sıcaklığı arttıkça şeker daha yavaş çözünür.BSuyun sıcaklığının çözünme süresine etkisi yoktur.CSuyun sıcaklığı arttıkça çözünme süresi kısalır, yani çözünme hızlanır.D70 °C’deki suda şeker hiç çözünmez.

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Bir öğrenci “Şekerin tanecik boyutu küçüldükçe çözünme hızı artar.” hipotezini test etmek istiyor. Bunun için hangi iki düzeneği karşılaştırmalıdır?

Şeker yarışı

I. düzenek

🥛 100 mL su (20 °C)
🍚 5 g toz şeker
🥄 Karıştırılmıyor

II. düzenek

🥛 100 mL su (20 °C)
🍬 5 g kesme şeker
🥄 Karıştırılmıyor

III. düzenek

🥛 100 mL su (50 °C)
🍬 5 g kesme şeker
🥄 Karıştırılmıyor

Kaplar aynıdır ve şekerin tamamen çözünme süresi ölçülür.

AI ve IIIBII ve IIICI ve IIDI, II ve III

17Deney

Kum, tuz ve demir tozundan oluşan bir karışımın bileşenlerini ayırma adımlarını doğru sıraya koyun.

1Kalan kum-tuz karışımına su ekleyip tuz çözünene kadar karıştır.
2Karışımı süzgeç kâğıdından süzerek kumu ayır.
3Karışımın üzerinde mıknatıs gezdirerek demir tozunu ayır.
4Süzülen tuzlu suyu buharlaştırarak tuzu elde et.

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

Aşağıdaki formüllerden hangisi bir bileşiğe aittir?

AO₂BHeCCO₂DN₂

19Çoktan seçmeli

Zeytinyağı ve su karışımını ayırmak için en uygun yöntem hangisidir?

AMıknatısla ayırmaBElemeCAyırma hunisiyle yoğunluk farkından yararlanmaDSüzgeç kâğıdıyla süzme

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Atomun çekirdeğinde bulunan pozitif (+) yüklü parçacığa ne ad verilir?	Proton Çekirdekte pozitif yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar bulunur. Negatif yüklü elektronlar çekirdeğin çevresindedir.
2	Sodyum elementinin sembolü nedir?	Na Sodyumun sembolü Na’dır; ilk harf büyük, ikinci harf küçük yazılır. S sembolü kükürde aittir.
3	Yemek tuzu olarak bilinen NaCl bileşiğinin kimyasal adı nedir?	Sodyum klorür NaCl, sodyum (Na) ve klor (Cl) elementlerinden oluşan bir bileşiktir; adı sodyum klorürdür.
4	Element ile bileşik arasındaki iki farkı yazınız ve her birine birer örnek veriniz.	Element tek tür atomdan oluşur, bileşik ise iki ya da daha fazla farklı tür atomun belirli oranda birleşmesiyle oluşur. Elementler kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamaz, bileşikler ise kimyasal yollarla kendisini oluşturan elementlere ayrılabilir. Örneğin oksijen (O₂) bir element, su (H₂O) bir bileşiktir. Element ve bileşiğin ikisi de saf maddedir; aralarındaki fark yapılarındaki atom türü sayısıdır.
5	Atom modellerinin zaman içinde değişmesinin nedenini açıklayınız. Bu durum bilimsel bilgi hakkında bize ne söyler?	Bilim insanları yeni deneyler yaptıkça önceki modelle açıklanamayan sonuçlar elde etti. Örneğin Thomson elektronu bulunca içi dolu küre modeli değişti, Rutherford deneyiyle çekirdek fikri ortaya çıktı. Bu durum bilimsel bilginin kesin ve değişmez olmadığını, yeni kanıtlarla değişebileceğini ve gelişebileceğini gösterir. Her yeni model, öncekinin açıklayamadığı gözlemleri açıklamak için geliştirildi. Bilim, kanıtlara dayanarak kendini düzeltir.
6	Tuzlu sudan hem tuzu hem de saf suyu elde etmek isteyen bir öğrenciye hangi yöntemi önerirsiniz? Nedenini açıklayınız.	Damıtma yöntemini öneririm. Tuzlu su ısıtılınca su buharlaşır, tuz kapta kalır. Buhar bir soğutucudan geçirilip yoğuşturulursa başka bir kapta saf su toplanır. Yalnızca buharlaştırma yapılsaydı tuz elde edilir ama su havaya karışıp kaybolurdu. Damıtma, bileşenlerin kaynama noktası farkına dayanır. Isıtma işlemi öğretmen gözetiminde yapılmalıdır.
7	Periyodik tabloda yatay sıralara ……, düşey sütunlara ise …… denir.	periyot · grup Periyot yatay, grup düşeydir. Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer.
8	Şekerli su …… bir karışımdır. Zeytinyağı ve sudan oluşan karışım ise …… bir karışımdır.	homojen · heterojen Şeker suda tamamen çözünür ve karışımın her yeri aynı özelliktedir. Zeytinyağı suyla karışmaz, iki katman ayırt edilir.
9	Nötr bir atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir.	Doğru Protonların toplam pozitif yükü elektronların toplam negatif yüküne eşit olunca atomun toplam yükü sıfır olur.
10	Su (H₂O) tek tür atomdan oluştuğu için bir elementtir.	Yanlış. Doğrusu: Su (H₂O), hidrojen ve oksijen olmak üzere iki farklı tür atomdan oluştuğu için bir bileşiktir. Formülde iki farklı sembol (H ve O) bulunması maddenin farklı tür atomlardan oluştuğunu gösterir.
11	Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer.	Doğru Örneğin helyum, neon ve argon aynı gruptadır; hepsi kolayca tepkimeye girmeyen soy gazlardır.
12	Toz şeker, aynı kütledeki kesme şekerden daha yavaş çözünür.	Yanlış. Doğrusu: Toz şeker, aynı kütledeki kesme şekerden daha hızlı çözünür. Toz şekerin tanecikleri küçük olduğu için suyla temas yüzeyi büyüktür; bu da çözünmeyi hızlandırır.
13	Elementleri sembolleriyle eşleştirin.	Karbon → C; Azot → N; Kükürt → S; Klor → Cl; Fosfor → P Bazı sembollerin harfleri Türkçe adla uyuşmaz; azotun sembolü N, kükürdün sembolü S’dir. Klorun sembolü iki harflidir: Cl.
14	Tabloda X, Y, Z ve T taneciklerinin proton, nötron ve elektron sayıları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?	A) X ve Z aynı elemente aittir. Elementi proton sayısı belirler; X ve Z’nin proton sayısı 6’dır. T’de proton (11) elektrondan (10) fazla olduğu için nötr değildir. X’in atom numarası 6’dır.
15	Grafikte, aynı miktardaki toz şekerin farklı sıcaklıktaki eşit miktarlarda suda tamamen çözünme süreleri verilmiştir. Grafiğe göre hangisi söylenebilir?	C) Suyun sıcaklığı arttıkça çözünme süresi kısalır, yani çözünme hızlanır. Sıcaklık 10 °C’den 70 °C’ye çıkınca çözünme süresi 240 s’den 50 s’ye düşmüştür. Süre kısaldıkça çözünme hızı artar.
16	Bir öğrenci “Şekerin tanecik boyutu küçüldükçe çözünme hızı artar.” hipotezini test etmek istiyor. Bunun için hangi iki düzeneği karşılaştırmalıdır?	C) I ve II I ve II’de sıcaklık, su miktarı, şeker kütlesi ve karıştırma aynıdır; yalnızca tanecik boyutu farklıdır. II ve III ise sıcaklığın etkisini test eder.
17	Kum, tuz ve demir tozundan oluşan bir karışımın bileşenlerini ayırma adımlarını doğru sıraya koyun.	1. Karışımın üzerinde mıknatıs gezdirerek demir tozunu ayır. 2. Kalan kum-tuz karışımına su ekleyip tuz çözünene kadar karıştır. 3. Karışımı süzgeç kâğıdından süzerek kumu ayır. 4. Süzülen tuzlu suyu buharlaştırarak tuzu elde et. Önce manyetik özellik (demir), sonra çözünme farkı ve süzme (kum), en son buharlaştırma (tuz) kullanılır. Isıtma işlemi öğretmen gözetiminde yapılmalıdır.
18	Aşağıdaki formüllerden hangisi bir bileşiğe aittir?	C) CO₂ CO₂ karbon ve oksijen olmak üzere iki farklı elementten oluştuğu için bileşiktir. O₂ ve N₂ tek tür atomdan oluşan element molekülleri, He ise bir elementtir.
19	Zeytinyağı ve su karışımını ayırmak için en uygun yöntem hangisidir?	C) Ayırma hunisiyle yoğunluk farkından yararlanma Zeytinyağı ve su birbirine karışmaz; yoğunluğu az olan zeytinyağı üstte toplanır. Ayırma hunisinin musluğu açılınca alttaki su ayrı bir kaba alınır.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

7. Sınıf Fen Bilimleri: Maddenin Doğasına Yolculuk Yazılıya Hazırlık

Yazılı öncesi konu özeti

Atomun yapısı ve atom modelleri

Maddeler atom denilen çok küçük taneciklerden oluşur. Atomun merkezinde çekirdek, çekirdeğin çevresinde elektronlar bulunur.
Çekirdekte pozitif (+) yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar vardır; elektronlar negatif (−) yüklüdür. Atomun kütlesinin neredeyse tamamı çekirdektedir.
Proton sayısına atom numarası denir ve atomun hangi elemente ait olduğunu belirler. Nötr atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir.
Atom modelinin gelişimi: Demokritos (bölünemez “atomos”) → Dalton (içi dolu küre) → Thomson (üzümlü kek) → Rutherford (merkezde çekirdek) → Bohr (elektronlar belirli katmanlarda) → modern atom modeli (elektron bulutu).
Yeni deneyler ve kanıtlar ortaya çıktıkça atom modelleri değişmiştir; bu durum bilimsel bilginin değişebilir olduğunu gösterir.

Molekül, element, bileşik ve formüller

Molekül, iki ya da daha fazla atomun kimyasal bağla birleşmesiyle oluşur. O₂, N₂ ve H₂ aynı tür atomlardan; H₂O, CO₂ ve NH₃ farklı tür atomlardan oluşan moleküllerdir.
Saf maddeler element ve bileşik olarak ikiye ayrılır. Element tek tür atomdan oluşur ve kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamaz (demir, oksijen, altın).
Bileşik, iki ya da daha fazla farklı elementin belirli oranlarda kimyasal olarak birleşmesiyle oluşur. Özellikleri kendisini oluşturan elementlerden farklıdır ve kimyasal yollarla ayrıştırılabilir.
Formülde sembolün sağ alt köşesindeki sayı o atomdan kaç tane olduğunu gösterir; sayı yazılmamışsa o atomdan 1 tane vardır.
Bazı bileşikler: H₂O (su), CO₂ (karbondioksit), CO (karbonmonoksit), NaCl (sodyum klorür, yemek tuzu), NH₃ (amonyak), CH₄ (metan), HCl (hidrojen klorür).

İlk 18 element ve periyodik tablo

Sembollerin ilk harfi büyük, varsa ikinci harfi küçük yazılır: Mg doğru, MG ve mg yanlıştır.
İlk 18 element: H hidrojen, He helyum, Li lityum, Be berilyum, B bor, C karbon, N azot, O oksijen, F flor, Ne neon, Na sodyum, Mg magnezyum, Al alüminyum, Si silisyum, P fosfor, S kükürt, Cl klor, Ar argon.
Periyodik tabloda elementler artan atom numarasına göre sıralanır.
Yatay sıralara periyot, düşey sütunlara grup denir. Periyodik tabloda 7 periyot ve 18 grup vardır.
Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer; örneğin helyum, neon ve argon aynı grupta bulunan soy gazlardır.
1. periyotta 2 element (H, He), 2. ve 3. periyotlarda 8’er element bulunur.

Homojen ve heterojen karışımlar

Karışım, iki ya da daha fazla maddenin kendi özelliklerini kaybetmeden, istenilen oranda bir araya gelmesiyle oluşur; fiziksel yollarla ayrılabilir.
Homojen karışımların her yerinde aynı özellik görülür ve bileşenler gözle ayırt edilemez: şekerli su, tuzlu su, hava, çelik ve bronz gibi alaşımlar.
Homojen karışımlara çözelti denir. Çözeltide çözen maddeye çözücü, çözünen maddeye çözünen denir (şekerli suda su çözücü, şeker çözünendir).
Heterojen karışımlarda bileşenler ayırt edilebilir ve karışımın her yerinde aynı özellik görülmez: zeytinyağı-su, kum-su, toprak, meyve salatası.

Çözünme hızı

Çözünme hızına etki eden başlıca faktörler sıcaklık, karıştırma ve çözünen maddenin tanecik boyutudur.
Katıların suda çözünmesi genellikle sıcaklık arttıkça hızlanır.
Karıştırmak, çözünen taneciklerin çözücü içinde daha hızlı dağılmasını sağlayarak çözünmeyi hızlandırır.
Tanecikler küçüldükçe çözücüyle temas yüzeyi artar; bu yüzden toz şeker, aynı kütledeki kesme şekerden daha hızlı çözünür.
Hipotez, bir probleme yönelik test edilebilir geçici çözüm önerisidir. Adil bir deneyde yalnızca bir değişken değiştirilir, diğerleri sabit tutulur.

Karışımların ayrılması

Mıknatısla ayırma: Demir tozu gibi mıknatısın çektiği maddeler kum ya da kükürt tozundan ayrılır.
Eleme: Tanecik boyutu farklı katılar elekle ayrılır (kum-çakıl, un-kepek).
Süzme: Sıvıda çözünmeyen katılar süzgeç kâğıdıyla ayrılır (kum-su).
Buharlaştırma ve damıtma: Tuzlu su buharlaştırılınca tuz kalır. Damıtmada buhar soğutularak yoğuşturulur; böylece hem saf su hem tuz elde edilir.
Yoğunluk farkı: Birbirine karışmayan sıvılar ayırma hunisiyle ayrılır (zeytinyağı-su). Talaş-kum karışımına su eklenince talaş yüzer, kum dibe çöker.
Her ayırma yöntemi, bileşenlerin farklı bir özelliğine (manyetik özellik, tanecik boyutu, çözünme, yoğunluk, kaynama noktası) dayanır.

Bu ünitenin kazanımları (10)

FB.7.5.1 Atomun yapısını ve yapısındaki temel parçacıkları çözümleyebilme
FB.7.5.2 Geçmişten günümüze atom kavramı ile ilgili bilimsel bilgilerin değişebileceğini sorgulayabilme
FB.7.5.3 Farklı moleküllere ait bilimsel model oluşturabilme
FB.7.5.4 Saf maddeleri element ve bileşik olarak sınıflandırabilme
FB.7.5.5 Periyodik tablodaki ilk 18 elementin isimlerini sembolleriyle yapılandırabilme
FB.7.5.6 Periyodik tabloda grup ve periyotları karşılaştırabilme
FB.7.5.7 Bileşiklerin isimlerini formülleriyle yapılandırabilme
FB.7.5.8 Karışımları homojen ve heterojen olarak sınıflandırabilme
FB.7.5.9 Çözünme hızına etki eden faktörler ile ilgili hipotez oluşturabilme
FB.7.5.10 Karışımları ayırmak için çeşitli deney yapabilme

Önemli kavramlar ve tanımlar

Atom: Maddeyi oluşturan, çekirdek ve elektronlardan oluşan çok küçük tanecik.
Proton: Atomun çekirdeğinde bulunan pozitif (+) yüklü parçacık.
Elektron: Çekirdeğin çevresinde bulunan negatif (−) yüklü parçacık.
Molekül: İki ya da daha fazla atomun kimyasal bağla birleşmesiyle oluşan tanecik.
Element: Tek tür atomdan oluşan, kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamayan saf madde.
Bileşik: Farklı elementlerin belirli oranlarda kimyasal olarak birleşmesiyle oluşan saf madde.
Periyot: Periyodik tablodaki yatay sıra.
Grup: Periyodik tablodaki düşey sütun; aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir.
Homojen karışım: Her yerinde aynı özelliği gösteren, bileşenleri ayırt edilemeyen karışım (çözelti).
Heterojen karışım: Bileşenleri ayırt edilebilen, her yerinde aynı özelliği göstermeyen karışım.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

Atomun çekirdeğinde bulunan pozitif (+) yüklü parçacığa ne ad verilir?

2Klasik

Sodyum elementinin sembolü nedir?

3Klasik

Yemek tuzu olarak bilinen NaCl bileşiğinin kimyasal adı nedir?

4Klasik

Element ile bileşik arasındaki iki farkı yazınız ve her birine birer örnek veriniz.

Cevabın

Açık uçlu sorular

5Açık uçlu

Atom modellerinin zaman içinde değişmesinin nedenini açıklayınız. Bu durum bilimsel bilgi hakkında bize ne söyler?

Cevabın

6Açık uçlu

Tuzlu sudan hem tuzu hem de saf suyu elde etmek isteyen bir öğrenciye hangi yöntemi önerirsiniz? Nedenini açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Periyodik tabloda yatay sıralara , düşey sütunlara ise denir.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Şekerli su bir karışımdır. Zeytinyağı ve sudan oluşan karışım ise bir karışımdır.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Nötr bir atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Su (H₂O) tek tür atomdan oluştuğu için bir elementtir.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Toz şeker, aynı kütledeki kesme şekerden daha yavaş çözünür.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Elementleri sembolleriyle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Tabloda X, Y, Z ve T taneciklerinin proton, nötron ve elektron sayıları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Taneciklerdeki parçacık sayıları
Tanecik	Proton	Nötron	Elektron
X	6	6	6
Y	8	8	8
Z	6	7	6
T	11	12	10

AX ve Z aynı elemente aittir.BT nötr bir taneciktir.CY ve Z aynı elemente aittir.DX’in atom numarası 12’dir.

15Yorumlama

Grafikte, aynı miktardaki toz şekerin farklı sıcaklıktaki eşit miktarlarda suda tamamen çözünme süreleri verilmiştir. Grafiğe göre hangisi söylenebilir?

Sıcaklık ve çözünme süresi

Suyun sıcaklığı (°C)	Çözünme süresi (s)
10	240
30	150
50	90
70	50

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Bir öğrenci “Şekerin tanecik boyutu küçüldükçe çözünme hızı artar.” hipotezini test etmek istiyor. Bunun için hangi iki düzeneği karşılaştırmalıdır?

Şeker yarışı

I. düzenek

🥛 100 mL su (20 °C)
🍚 5 g toz şeker
🥄 Karıştırılmıyor

II. düzenek

🥛 100 mL su (20 °C)
🍬 5 g kesme şeker
🥄 Karıştırılmıyor

III. düzenek

🥛 100 mL su (50 °C)
🍬 5 g kesme şeker
🥄 Karıştırılmıyor

Kaplar aynıdır ve şekerin tamamen çözünme süresi ölçülür.

AI ve IIIBII ve IIICI ve IIDI, II ve III

17Deney

Kum, tuz ve demir tozundan oluşan bir karışımın bileşenlerini ayırma adımlarını doğru sıraya koyun.

1Kalan kum-tuz karışımına su ekleyip tuz çözünene kadar karıştır.
2Karışımı süzgeç kâğıdından süzerek kumu ayır.
3Karışımın üzerinde mıknatıs gezdirerek demir tozunu ayır.
4Süzülen tuzlu suyu buharlaştırarak tuzu elde et.

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

Aşağıdaki formüllerden hangisi bir bileşiğe aittir?

AO₂BHeCCO₂DN₂

19Çoktan seçmeli

Zeytinyağı ve su karışımını ayırmak için en uygun yöntem hangisidir?

AMıknatısla ayırmaBElemeCAyırma hunisiyle yoğunluk farkından yararlanmaDSüzgeç kâğıdıyla süzme

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	Atomun çekirdeğinde bulunan pozitif (+) yüklü parçacığa ne ad verilir?	Proton Çekirdekte pozitif yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar bulunur. Negatif yüklü elektronlar çekirdeğin çevresindedir.
2	Sodyum elementinin sembolü nedir?	Na Sodyumun sembolü Na’dır; ilk harf büyük, ikinci harf küçük yazılır. S sembolü kükürde aittir.
3	Yemek tuzu olarak bilinen NaCl bileşiğinin kimyasal adı nedir?	Sodyum klorür NaCl, sodyum (Na) ve klor (Cl) elementlerinden oluşan bir bileşiktir; adı sodyum klorürdür.
4	Element ile bileşik arasındaki iki farkı yazınız ve her birine birer örnek veriniz.	Element tek tür atomdan oluşur, bileşik ise iki ya da daha fazla farklı tür atomun belirli oranda birleşmesiyle oluşur. Elementler kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamaz, bileşikler ise kimyasal yollarla kendisini oluşturan elementlere ayrılabilir. Örneğin oksijen (O₂) bir element, su (H₂O) bir bileşiktir. Element ve bileşiğin ikisi de saf maddedir; aralarındaki fark yapılarındaki atom türü sayısıdır.
5	Atom modellerinin zaman içinde değişmesinin nedenini açıklayınız. Bu durum bilimsel bilgi hakkında bize ne söyler?	Bilim insanları yeni deneyler yaptıkça önceki modelle açıklanamayan sonuçlar elde etti. Örneğin Thomson elektronu bulunca içi dolu küre modeli değişti, Rutherford deneyiyle çekirdek fikri ortaya çıktı. Bu durum bilimsel bilginin kesin ve değişmez olmadığını, yeni kanıtlarla değişebileceğini ve gelişebileceğini gösterir. Her yeni model, öncekinin açıklayamadığı gözlemleri açıklamak için geliştirildi. Bilim, kanıtlara dayanarak kendini düzeltir.
6	Tuzlu sudan hem tuzu hem de saf suyu elde etmek isteyen bir öğrenciye hangi yöntemi önerirsiniz? Nedenini açıklayınız.	Damıtma yöntemini öneririm. Tuzlu su ısıtılınca su buharlaşır, tuz kapta kalır. Buhar bir soğutucudan geçirilip yoğuşturulursa başka bir kapta saf su toplanır. Yalnızca buharlaştırma yapılsaydı tuz elde edilir ama su havaya karışıp kaybolurdu. Damıtma, bileşenlerin kaynama noktası farkına dayanır. Isıtma işlemi öğretmen gözetiminde yapılmalıdır.
7	Periyodik tabloda yatay sıralara ……, düşey sütunlara ise …… denir.	periyot · grup Periyot yatay, grup düşeydir. Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer.
8	Şekerli su …… bir karışımdır. Zeytinyağı ve sudan oluşan karışım ise …… bir karışımdır.	homojen · heterojen Şeker suda tamamen çözünür ve karışımın her yeri aynı özelliktedir. Zeytinyağı suyla karışmaz, iki katman ayırt edilir.
9	Nötr bir atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir.	Doğru Protonların toplam pozitif yükü elektronların toplam negatif yüküne eşit olunca atomun toplam yükü sıfır olur.
10	Su (H₂O) tek tür atomdan oluştuğu için bir elementtir.	Yanlış. Doğrusu: Su (H₂O), hidrojen ve oksijen olmak üzere iki farklı tür atomdan oluştuğu için bir bileşiktir. Formülde iki farklı sembol (H ve O) bulunması maddenin farklı tür atomlardan oluştuğunu gösterir.
11	Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer.	Doğru Örneğin helyum, neon ve argon aynı gruptadır; hepsi kolayca tepkimeye girmeyen soy gazlardır.
12	Toz şeker, aynı kütledeki kesme şekerden daha yavaş çözünür.	Yanlış. Doğrusu: Toz şeker, aynı kütledeki kesme şekerden daha hızlı çözünür. Toz şekerin tanecikleri küçük olduğu için suyla temas yüzeyi büyüktür; bu da çözünmeyi hızlandırır.
13	Elementleri sembolleriyle eşleştirin.	Karbon → C; Azot → N; Kükürt → S; Klor → Cl; Fosfor → P Bazı sembollerin harfleri Türkçe adla uyuşmaz; azotun sembolü N, kükürdün sembolü S’dir. Klorun sembolü iki harflidir: Cl.
14	Tabloda X, Y, Z ve T taneciklerinin proton, nötron ve elektron sayıları verilmiştir. Tabloya göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?	A) X ve Z aynı elemente aittir. Elementi proton sayısı belirler; X ve Z’nin proton sayısı 6’dır. T’de proton (11) elektrondan (10) fazla olduğu için nötr değildir. X’in atom numarası 6’dır.
15	Grafikte, aynı miktardaki toz şekerin farklı sıcaklıktaki eşit miktarlarda suda tamamen çözünme süreleri verilmiştir. Grafiğe göre hangisi söylenebilir?	C) Suyun sıcaklığı arttıkça çözünme süresi kısalır, yani çözünme hızlanır. Sıcaklık 10 °C’den 70 °C’ye çıkınca çözünme süresi 240 s’den 50 s’ye düşmüştür. Süre kısaldıkça çözünme hızı artar.
16	Bir öğrenci “Şekerin tanecik boyutu küçüldükçe çözünme hızı artar.” hipotezini test etmek istiyor. Bunun için hangi iki düzeneği karşılaştırmalıdır?	C) I ve II I ve II’de sıcaklık, su miktarı, şeker kütlesi ve karıştırma aynıdır; yalnızca tanecik boyutu farklıdır. II ve III ise sıcaklığın etkisini test eder.
17	Kum, tuz ve demir tozundan oluşan bir karışımın bileşenlerini ayırma adımlarını doğru sıraya koyun.	1. Karışımın üzerinde mıknatıs gezdirerek demir tozunu ayır. 2. Kalan kum-tuz karışımına su ekleyip tuz çözünene kadar karıştır. 3. Karışımı süzgeç kâğıdından süzerek kumu ayır. 4. Süzülen tuzlu suyu buharlaştırarak tuzu elde et. Önce manyetik özellik (demir), sonra çözünme farkı ve süzme (kum), en son buharlaştırma (tuz) kullanılır. Isıtma işlemi öğretmen gözetiminde yapılmalıdır.
18	Aşağıdaki formüllerden hangisi bir bileşiğe aittir?	C) CO₂ CO₂ karbon ve oksijen olmak üzere iki farklı elementten oluştuğu için bileşiktir. O₂ ve N₂ tek tür atomdan oluşan element molekülleri, He ise bir elementtir.
19	Zeytinyağı ve su karışımını ayırmak için en uygun yöntem hangisidir?	C) Ayırma hunisiyle yoğunluk farkından yararlanma Zeytinyağı ve su birbirine karışmaz; yoğunluğu az olan zeytinyağı üstte toplanır. Ayırma hunisinin musluğu açılınca alttaki su ayrı bir kaba alınır.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.