8. Sınıf Fen Bilimleri: Mevsimler ve İklim Yazılıya Hazırlık

Bu ünitede mevsimlerin neden oluştuğunu, 21 Haziran, 21 Aralık, 21 Mart ve 23 Eylül’ün neden önemli olduğunu ve iklimin hava olaylarından farkını tekrar ediyoruz. Gölge boyu sorularına özellikle hazırlan!

Yazılı öncesi konu özeti

Mevsimler nasıl oluşur?

Mevsimler, Dünya’nın dönme ekseninin yaklaşık 23,5° eğik olması ve Dünya’nın Güneş etrafında dolanması sonucu oluşur.
Eksen eğikliği nedeniyle yıl boyunca bir yarım küreye Güneş ışınları daha dik, diğerine daha eğik gelir.
Dik gelen ışınlar enerjiyi daha küçük bir alana yayar; birim alana düşen enerji artar ve o yer daha çok ısınır.
Mevsimler Dünya’nın Güneş’e uzaklığının değişmesinden kaynaklanmaz. Dünya, Güneş’e en yakın konumuna ocak ayı başında gelir; o sırada Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanır.
Kuzey ve Güney yarım kürelerde aynı anda birbirinin zıttı mevsimler yaşanır.

Dört önemli tarih

21 Haziran: Güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi’ne dik gelir. Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz yaşanır ve yaz başlar; Güney Yarım Küre’de kış başlar.
21 Aralık: Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne dik gelir. Kuzey Yarım Küre’de en uzun gece yaşanır ve kış başlar; Güney Yarım Küre’de yaz başlar.
21 Mart ve 23 Eylül: Güneş ışınları Ekvator’a dik gelir; Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz süreleri yaklaşık eşittir (ekinoks).
21 Haziran’da Kuzey Kutbu çevresinde Güneş hiç batmaz, 21 Aralık’ta ise hiç doğmaz.
Ekvator’da yıl boyunca gece ve gündüz süreleri yaklaşık eşittir.

Işınların geliş açısı ve gölge boyu

Güneş ışınları bir yere ne kadar dik gelirse cisimlerin gölgesi o kadar kısa olur.
Gün içinde en kısa gölge öğle vaktinde oluşur; sabah ve akşam ışınlar eğik geldiği için gölgeler uzundur.
Türkiye’de öğle vakti en kısa gölge 21 Haziran’da, en uzun gölge 21 Aralık’ta oluşur.
Türkiye Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde olduğundan Güneş ışınları ülkemize hiçbir zaman tam dik gelmez; öğle vakti de olsa dik duran bir cismin gölgesi hiç kaybolmaz.

Hava olayları ve iklim

Hava olayları; sıcaklık, rüzgâr, yağış, nem ve basınç gibi koşulların kısa sürede ve dar bir bölgede yaşanan değişimleridir.
İklim, geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır; kısa sürede değişmez.
Hava olaylarını inceleyen bilim dalı meteoroloji, bu alanda çalışan uzman meteorologdur.
İklimi inceleyen bilim dalı klimatoloji, bu alanda çalışan uzman klimatologdur.
“Yarın yağmur yağacak.” bir hava durumu bilgisi; “Akdeniz kıyılarında yazlar sıcak ve kurak geçer.” bir iklim bilgisidir.

Bu ünitenin kazanımları (3)

F.8.1.1.1 Mevsimlerin oluşumunu Dünya’nın eksen eğikliği ve Güneş etrafındaki dolanımıyla ilişkilendirir.
F.8.1 Güneş ışınlarının geliş açısının bir yere düşen enerji miktarını ve gölge boyunu nasıl etkilediğini açıklar.
F.8.1 Hava olayları ile iklim arasındaki farkı açıklar; iklimi inceleyen bilim dallarını tanır.

Önemli kavramlar ve tanımlar

Eksen eğikliği: Dünya’nın dönme ekseninin, Güneş etrafındaki yörünge düzlemine dik doğrultuyla yaklaşık 23,5° açı yapması.
Dolanma: Dünya’nın Güneş etrafında yaklaşık bir yılda tamamladığı hareket.
Ekvator: Dünya’yı Kuzey ve Güney yarım kürelere ayıran hayalî çember.
Yengeç Dönencesi: Kuzey Yarım Küre’de, 21 Haziran’da Güneş ışınlarının öğle vakti dik geldiği enlem çemberi.
Oğlak Dönencesi: Güney Yarım Küre’de, 21 Aralık’ta Güneş ışınlarının öğle vakti dik geldiği enlem çemberi.
Ekinoks: Gece ve gündüz sürelerinin her yerde yaklaşık eşit olduğu 21 Mart ve 23 Eylül tarihleri.
Hava olayları: Atmosferde kısa sürede ve dar alanda meydana gelen sıcaklık, yağış, rüzgâr gibi değişimler.
İklim: Geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca görülen hava olaylarının ortalaması.
Meteoroloji: Hava olaylarını inceleyen bilim dalı.
Klimatoloji: İklimi inceleyen bilim dalı.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

İklimi inceleyen bilim dalının adı nedir?

2Klasik

Kuzey Yarım Küre’de yılın en uzun gecesi hangi tarihte yaşanır?

3Klasik

Dünya’nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik doğrultuyla yaklaşık kaç derecelik açı yapar?

4Klasik

Dünya, Güneş’e en yakın konumuna ocak ayı başında gelir. Buna rağmen ocak ayında Türkiye’de kış yaşanmasının nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

5Açık uçlu

Hava olayları ile iklim arasındaki farkı süre ve alan bakımından karşılaştırınız. Her birine bir örnek veriniz.

Cevabın

6Açık uçlu

Ankara’da bahçeye dik olarak dikilen bir çubuğun öğle vakti oluşan gölgesi hiçbir gün tamamen kaybolmaz. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Mevsimlerin oluşmasının iki temel nedeni, Dünya’nın ve Güneş etrafındaki hareketidir.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

21 Haziran’da Güneş ışınları öğle vakti Dönencesi’ne dik gelir; 21 Mart ve 23 Eylül’de ise ışınlar çizgisine dik gelir.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kuzey Yarım Küre’de yaz yaşanırken Güney Yarım Küre’de kış yaşanır.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Yazın sıcak olmasının nedeni, Dünya’nın yaz aylarında Güneş’e daha yakın olmasıdır.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

““Bu hafta sonu Erzurum’a kar yağacak.” cümlesi bir iklim bilgisidir.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Türkiye’de öğle vakti oluşan gölge boyu 21 Haziran’da en kısa, 21 Aralık’ta en uzundur.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Tarihleri Kuzey Yarım Küre için doğru bilgilerle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Tablodaki verilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Ankara’da 1 m boyundaki dik çubuğun öğle vakti gölge boyu
Tarih	Gölge boyu (cm)
21 Mart	84
21 Haziran	30
23 Eylül	84
21 Aralık	200

AAnkara’ya Güneş ışınları en dik 21 Aralık’ta gelir.BAnkara’da birim alana düşen güneş enerjisi 21 Haziran’da en fazladır.CGölge boyu Güneş’e olan uzaklık arttıkça kısalır.D21 Mart ve 23 Eylül’de Ankara’ya ışınlar dik gelir.

15Yorumlama

Grafiğe göre aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?

Bir gün boyunca dik çubuğun gölge boyu

Saat	Gölge boyu (cm)
8	180
10	90
12	60
14	90
16	180

ASaat 12.00’de ışınlar en eğik gelmiştir.BGölge boyu sabahtan akşama sürekli kısalmıştır.CSaat 08.00 ve 16.00’da ışınların geliş açıları birbirine yakındır.DSaat 12.00’de ışınlar çubuğa tam dik gelmiştir.

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Bu deneyde bağımsız değişken ve beklenen sonuç hangi seçenekte doğru verilmiştir?

Işınların geliş açısı deneyi

I. düzenek

🔦 El feneri kartona dik tutuluyor
📏 Fener-karton uzaklığı 30 cm
🌡️ Kartonun arkasında termometre

II. düzenek

🔦 El feneri kartona eğik tutuluyor
📏 Fener-karton uzaklığı 30 cm
🌡️ Kartonun arkasında termometre

Fenerler özdeştir; ölçüm süresi ve ortam koşulları aynıdır.

ABağımsız değişken: fenerin uzaklığı; II. düzenekte sıcaklık daha fazla artar.BBağımsız değişken: ışığın geliş açısı; I. düzenekte sıcaklık daha fazla artar.CBağımsız değişken: kartonun sıcaklığı; iki düzenekte sıcaklık eşit artar.DBağımsız değişken: ışığın geliş açısı; II. düzenekte aydınlanan alan daha küçük olur.

17Deney

Kuzey Yarım Küre’deki bir şehirde gündüz süreleri ölçülüyor. Tarihleri gündüz süresi en uzundan en kısaya doğru sıralayın.

121 Mart
221 Aralık
321 Mayıs
421 Haziran

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

21 Aralık tarihi için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

AGüneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne dik gelir.BGüney Yarım Küre’de yaz mevsimi başlar.CKuzey Kutbu çevresinde 24 saat gündüz yaşanır.DTürkiye’de yılın en uzun gecesi yaşanır.

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	İklimi inceleyen bilim dalının adı nedir?	Klimatoloji İklimi klimatoloji, hava olaylarını meteoroloji inceler. Klimatolojide çalışan uzmana klimatolog denir.
2	Kuzey Yarım Küre’de yılın en uzun gecesi hangi tarihte yaşanır?	21 Aralık 21 Aralık’ta Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne dik gelir; Kuzey Yarım Küre ışınları en eğik aldığı için en uzun geceyi yaşar.
3	Dünya’nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik doğrultuyla yaklaşık kaç derecelik açı yapar?	23,5° Eksen eğikliği yaklaşık 23,5°’dir. Bu eğiklik olmasaydı ışınların geliş açısı yıl boyunca değişmez, belirgin mevsimler oluşmazdı.
4	Dünya, Güneş’e en yakın konumuna ocak ayı başında gelir. Buna rağmen ocak ayında Türkiye’de kış yaşanmasının nedenini açıklayınız.	Mevsimler Güneş’e olan uzaklıktan değil, eksen eğikliği nedeniyle ışınların geliş açısının değişmesinden oluşur. Ocak ayında Kuzey Yarım Küre Güneş ışınlarını eğik alır. Eğik ışınlar enerjiyi geniş bir alana yaydığı için birim alana düşen enerji az olur ve hava soğuk geçer. Dünya ile Güneş arasındaki uzaklık yıl içinde çok az değişir; belirleyici olan ışınların geliş açısıdır.
5	Hava olayları ile iklim arasındaki farkı süre ve alan bakımından karşılaştırınız. Her birine bir örnek veriniz.	Hava olayları kısa sürede ve dar bir alanda gerçekleşir, kısa sürede değişebilir; “Bugün İzmir’de sağanak yağış var.” bir hava olayıdır. İklim ise geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır; “Karadeniz kıyılarında her mevsim yağışlıdır.” bir iklim bilgisidir. Süre (kısa/uzun) ve alan (dar/geniş) iki kavramı ayırmanın anahtarıdır.
6	Ankara’da bahçeye dik olarak dikilen bir çubuğun öğle vakti oluşan gölgesi hiçbir gün tamamen kaybolmaz. Bunun nedenini açıklayınız.	Güneş ışınları öğle vakti en fazla dönenceler arasındaki bölgelere dik gelebilir. Ankara, Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde olduğu için ışınlar buraya hiçbir zaman tam dik gelmez. Işınlar her zaman biraz eğik geldiğinden çubuğun gölgesi kısalır ama yok olmaz. Gölgenin tamamen kaybolması için ışınların tam dik gelmesi gerekir; bu yalnızca dönenceler arasındaki yerlerde mümkündür.
7	Mevsimlerin oluşmasının iki temel nedeni, Dünya’nın …… ve Güneş etrafındaki …… hareketidir.	eksen eğikliği · dolanma Dönme hareketi gece-gündüzü oluşturur; mevsimler eksen eğikliği ile dolanma hareketinin birlikte sonucudur.
8	21 Haziran’da Güneş ışınları öğle vakti …… Dönencesi’ne dik gelir; 21 Mart ve 23 Eylül’de ise ışınlar …… çizgisine dik gelir.	Yengeç · Ekvator 21 Haziran’da Yengeç Dönencesi’ne, 21 Aralık’ta Oğlak Dönencesi’ne, ekinokslarda Ekvator’a dik ışın gelir.
9	Kuzey Yarım Küre’de yaz yaşanırken Güney Yarım Küre’de kış yaşanır.	Doğru Eksen eğikliği nedeniyle bir yarım küre ışınları dik alırken diğeri eğik alır; bu yüzden yarım kürelerde zıt mevsimler yaşanır.
10	Yazın sıcak olmasının nedeni, Dünya’nın yaz aylarında Güneş’e daha yakın olmasıdır.	Yanlış. Doğrusu: Yazın sıcak olmasının nedeni, o yarım kürenin Güneş ışınlarını daha dik alması ve gündüzlerin daha uzun olmasıdır. Kuzey Yarım Küre’de yaz yaşanırken Dünya Güneş’e en uzak konumuna yakındır; uzaklık mevsimlerin nedeni değildir.
11	“Bu hafta sonu Erzurum’a kar yağacak.” cümlesi bir iklim bilgisidir.	Yanlış. Doğrusu: “Bu hafta sonu Erzurum’a kar yağacak.” cümlesi bir hava olayı (hava durumu) bilgisidir. Kısa bir süreyi ve belirli bir yeri anlatan tahminler hava olaylarıyla ilgilidir.
12	Türkiye’de öğle vakti oluşan gölge boyu 21 Haziran’da en kısa, 21 Aralık’ta en uzundur.	Doğru Türkiye ışınları en dik 21 Haziran’da, en eğik 21 Aralık’ta alır; gölge boyu da buna göre değişir.
13	Tarihleri Kuzey Yarım Küre için doğru bilgilerle eşleştirin.	21 Haziran → En uzun gündüz yaşanır, yaz mevsimi başlar.; 21 Aralık → En uzun gece yaşanır, kış mevsimi başlar.; 21 Mart → Gece ve gündüz eşitlenir, ilkbahar başlar.; 23 Eylül → Gece ve gündüz eşitlenir, sonbahar başlar. Güney Yarım Küre’de bu tarihlerde zıt mevsimler başlar: 21 Haziran’da kış, 21 Aralık’ta yaz.
14	Tablodaki verilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?	B) Ankara’da birim alana düşen güneş enerjisi 21 Haziran’da en fazladır. En kısa gölge 21 Haziran’dadır; bu, ışınların en dik geldiğini ve birim alana düşen enerjinin en fazla olduğunu gösterir. Ekinokslarda gölge 84 cm olduğundan ışınlar dik değildir.
15	Grafiğe göre aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?	C) Saat 08.00 ve 16.00’da ışınların geliş açıları birbirine yakındır. Gölge boyları 08.00 ve 16.00’da eşit olduğundan ışınlar benzer eğiklikte gelmiştir. 12.00’de gölge en kısadır ama sıfır olmadığından ışınlar tam dik değildir.
16	Bu deneyde bağımsız değişken ve beklenen sonuç hangi seçenekte doğru verilmiştir?	B) Bağımsız değişken: ışığın geliş açısı; I. düzenekte sıcaklık daha fazla artar. Değiştirilen tek koşul ışığın geliş açısıdır. Dik gelen ışık daha küçük alanı aydınlatır, birim alana düşen enerji artar ve sıcaklık daha çok yükselir.
17	Kuzey Yarım Küre’deki bir şehirde gündüz süreleri ölçülüyor. Tarihleri gündüz süresi en uzundan en kısaya doğru sıralayın.	1. 21 Haziran 2. 21 Mayıs 3. 21 Mart 4. 21 Aralık Kuzey Yarım Küre’de gündüz 21 Aralık’tan 21 Haziran’a kadar uzar. 21 Mart’ta gece-gündüz eşittir, 21 Mayıs’ta gündüz daha uzundur, en uzun gündüz 21 Haziran’dadır.
18	21 Aralık tarihi için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?	C) Kuzey Kutbu çevresinde 24 saat gündüz yaşanır. 21 Aralık’ta Kuzey Kutbu çevresi Güneş ışığı almaz; orada 24 saat gece yaşanır. 24 saat gündüz bu tarihte Güney Kutbu çevresinde görülür.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.

İlgili deneyler ve çalışmalar

8. Sınıf Fen Bilimleri: Mevsimler ve İklim Yazılıya Hazırlık

Yazılı öncesi konu özeti

Mevsimler nasıl oluşur?

Mevsimler, Dünya’nın dönme ekseninin yaklaşık 23,5° eğik olması ve Dünya’nın Güneş etrafında dolanması sonucu oluşur.
Eksen eğikliği nedeniyle yıl boyunca bir yarım küreye Güneş ışınları daha dik, diğerine daha eğik gelir.
Dik gelen ışınlar enerjiyi daha küçük bir alana yayar; birim alana düşen enerji artar ve o yer daha çok ısınır.
Mevsimler Dünya’nın Güneş’e uzaklığının değişmesinden kaynaklanmaz. Dünya, Güneş’e en yakın konumuna ocak ayı başında gelir; o sırada Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanır.
Kuzey ve Güney yarım kürelerde aynı anda birbirinin zıttı mevsimler yaşanır.

Dört önemli tarih

21 Haziran: Güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi’ne dik gelir. Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz yaşanır ve yaz başlar; Güney Yarım Küre’de kış başlar.
21 Aralık: Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne dik gelir. Kuzey Yarım Küre’de en uzun gece yaşanır ve kış başlar; Güney Yarım Küre’de yaz başlar.
21 Mart ve 23 Eylül: Güneş ışınları Ekvator’a dik gelir; Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz süreleri yaklaşık eşittir (ekinoks).
21 Haziran’da Kuzey Kutbu çevresinde Güneş hiç batmaz, 21 Aralık’ta ise hiç doğmaz.
Ekvator’da yıl boyunca gece ve gündüz süreleri yaklaşık eşittir.

Işınların geliş açısı ve gölge boyu

Güneş ışınları bir yere ne kadar dik gelirse cisimlerin gölgesi o kadar kısa olur.
Gün içinde en kısa gölge öğle vaktinde oluşur; sabah ve akşam ışınlar eğik geldiği için gölgeler uzundur.
Türkiye’de öğle vakti en kısa gölge 21 Haziran’da, en uzun gölge 21 Aralık’ta oluşur.
Türkiye Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde olduğundan Güneş ışınları ülkemize hiçbir zaman tam dik gelmez; öğle vakti de olsa dik duran bir cismin gölgesi hiç kaybolmaz.

Hava olayları ve iklim

Hava olayları; sıcaklık, rüzgâr, yağış, nem ve basınç gibi koşulların kısa sürede ve dar bir bölgede yaşanan değişimleridir.
İklim, geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır; kısa sürede değişmez.
Hava olaylarını inceleyen bilim dalı meteoroloji, bu alanda çalışan uzman meteorologdur.
İklimi inceleyen bilim dalı klimatoloji, bu alanda çalışan uzman klimatologdur.
“Yarın yağmur yağacak.” bir hava durumu bilgisi; “Akdeniz kıyılarında yazlar sıcak ve kurak geçer.” bir iklim bilgisidir.

Bu ünitenin kazanımları (3)

F.8.1.1.1 Mevsimlerin oluşumunu Dünya’nın eksen eğikliği ve Güneş etrafındaki dolanımıyla ilişkilendirir.
F.8.1 Güneş ışınlarının geliş açısının bir yere düşen enerji miktarını ve gölge boyunu nasıl etkilediğini açıklar.
F.8.1 Hava olayları ile iklim arasındaki farkı açıklar; iklimi inceleyen bilim dallarını tanır.

Önemli kavramlar ve tanımlar

Eksen eğikliği: Dünya’nın dönme ekseninin, Güneş etrafındaki yörünge düzlemine dik doğrultuyla yaklaşık 23,5° açı yapması.
Dolanma: Dünya’nın Güneş etrafında yaklaşık bir yılda tamamladığı hareket.
Ekvator: Dünya’yı Kuzey ve Güney yarım kürelere ayıran hayalî çember.
Yengeç Dönencesi: Kuzey Yarım Küre’de, 21 Haziran’da Güneş ışınlarının öğle vakti dik geldiği enlem çemberi.
Oğlak Dönencesi: Güney Yarım Küre’de, 21 Aralık’ta Güneş ışınlarının öğle vakti dik geldiği enlem çemberi.
Ekinoks: Gece ve gündüz sürelerinin her yerde yaklaşık eşit olduğu 21 Mart ve 23 Eylül tarihleri.
Hava olayları: Atmosferde kısa sürede ve dar alanda meydana gelen sıcaklık, yağış, rüzgâr gibi değişimler.
İklim: Geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca görülen hava olaylarının ortalaması.
Meteoroloji: Hava olaylarını inceleyen bilim dalı.
Klimatoloji: İklimi inceleyen bilim dalı.

İnteraktif yazılı provası

Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.

Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap

Yazılı soruları

Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.

Klasik yazılı soruları

1Klasik

İklimi inceleyen bilim dalının adı nedir?

2Klasik

Kuzey Yarım Küre’de yılın en uzun gecesi hangi tarihte yaşanır?

3Klasik

Dünya’nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik doğrultuyla yaklaşık kaç derecelik açı yapar?

4Klasik

Dünya, Güneş’e en yakın konumuna ocak ayı başında gelir. Buna rağmen ocak ayında Türkiye’de kış yaşanmasının nedenini açıklayınız.

Cevabın

Açık uçlu sorular

5Açık uçlu

Hava olayları ile iklim arasındaki farkı süre ve alan bakımından karşılaştırınız. Her birine bir örnek veriniz.

Cevabın

6Açık uçlu

Ankara’da bahçeye dik olarak dikilen bir çubuğun öğle vakti oluşan gölgesi hiçbir gün tamamen kaybolmaz. Bunun nedenini açıklayınız.

Cevabın

Boşluk doldurma

7Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

Mevsimlerin oluşmasının iki temel nedeni, Dünya’nın ve Güneş etrafındaki hareketidir.

8Boşluk doldurma

Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.

21 Haziran’da Güneş ışınları öğle vakti Dönencesi’ne dik gelir; 21 Mart ve 23 Eylül’de ise ışınlar çizgisine dik gelir.

Doğru-yanlış

9Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Kuzey Yarım Küre’de yaz yaşanırken Güney Yarım Küre’de kış yaşanır.”

10Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Yazın sıcak olmasının nedeni, Dünya’nın yaz aylarında Güneş’e daha yakın olmasıdır.”

11Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

““Bu hafta sonu Erzurum’a kar yağacak.” cümlesi bir iklim bilgisidir.”

12Doğru-yanlış

Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?

“Türkiye’de öğle vakti oluşan gölge boyu 21 Haziran’da en kısa, 21 Aralık’ta en uzundur.”

Eşleştirme

13Eşleştirme

Tarihleri Kuzey Yarım Küre için doğru bilgilerle eşleştirin.

Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.

Grafik, tablo ve görsel yorumlama

14Yorumlama

Tablodaki verilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Ankara’da 1 m boyundaki dik çubuğun öğle vakti gölge boyu
Tarih	Gölge boyu (cm)
21 Mart	84
21 Haziran	30
23 Eylül	84
21 Aralık	200

15Yorumlama

Grafiğe göre aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?

Bir gün boyunca dik çubuğun gölge boyu

Saat	Gölge boyu (cm)
8	180
10	90
12	60
14	90
16	180

Deney düzeneği yorumlama

16Deney

Bu deneyde bağımsız değişken ve beklenen sonuç hangi seçenekte doğru verilmiştir?

Işınların geliş açısı deneyi

I. düzenek

🔦 El feneri kartona dik tutuluyor
📏 Fener-karton uzaklığı 30 cm
🌡️ Kartonun arkasında termometre

II. düzenek

🔦 El feneri kartona eğik tutuluyor
📏 Fener-karton uzaklığı 30 cm
🌡️ Kartonun arkasında termometre

Fenerler özdeştir; ölçüm süresi ve ortam koşulları aynıdır.

17Deney

Kuzey Yarım Küre’deki bir şehirde gündüz süreleri ölçülüyor. Tarihleri gündüz süresi en uzundan en kısaya doğru sıralayın.

121 Mart
221 Aralık
321 Mayıs
421 Haziran

Çoktan seçmeli sorular

18Çoktan seçmeli

21 Aralık tarihi için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler

Cevap anahtarını göster

No	Soru	Cevap ve açıklama
1	İklimi inceleyen bilim dalının adı nedir?	Klimatoloji İklimi klimatoloji, hava olaylarını meteoroloji inceler. Klimatolojide çalışan uzmana klimatolog denir.
2	Kuzey Yarım Küre’de yılın en uzun gecesi hangi tarihte yaşanır?	21 Aralık 21 Aralık’ta Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne dik gelir; Kuzey Yarım Küre ışınları en eğik aldığı için en uzun geceyi yaşar.
3	Dünya’nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik doğrultuyla yaklaşık kaç derecelik açı yapar?	23,5° Eksen eğikliği yaklaşık 23,5°’dir. Bu eğiklik olmasaydı ışınların geliş açısı yıl boyunca değişmez, belirgin mevsimler oluşmazdı.
4	Dünya, Güneş’e en yakın konumuna ocak ayı başında gelir. Buna rağmen ocak ayında Türkiye’de kış yaşanmasının nedenini açıklayınız.	Mevsimler Güneş’e olan uzaklıktan değil, eksen eğikliği nedeniyle ışınların geliş açısının değişmesinden oluşur. Ocak ayında Kuzey Yarım Küre Güneş ışınlarını eğik alır. Eğik ışınlar enerjiyi geniş bir alana yaydığı için birim alana düşen enerji az olur ve hava soğuk geçer. Dünya ile Güneş arasındaki uzaklık yıl içinde çok az değişir; belirleyici olan ışınların geliş açısıdır.
5	Hava olayları ile iklim arasındaki farkı süre ve alan bakımından karşılaştırınız. Her birine bir örnek veriniz.	Hava olayları kısa sürede ve dar bir alanda gerçekleşir, kısa sürede değişebilir; “Bugün İzmir’de sağanak yağış var.” bir hava olayıdır. İklim ise geniş bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır; “Karadeniz kıyılarında her mevsim yağışlıdır.” bir iklim bilgisidir. Süre (kısa/uzun) ve alan (dar/geniş) iki kavramı ayırmanın anahtarıdır.
6	Ankara’da bahçeye dik olarak dikilen bir çubuğun öğle vakti oluşan gölgesi hiçbir gün tamamen kaybolmaz. Bunun nedenini açıklayınız.	Güneş ışınları öğle vakti en fazla dönenceler arasındaki bölgelere dik gelebilir. Ankara, Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde olduğu için ışınlar buraya hiçbir zaman tam dik gelmez. Işınlar her zaman biraz eğik geldiğinden çubuğun gölgesi kısalır ama yok olmaz. Gölgenin tamamen kaybolması için ışınların tam dik gelmesi gerekir; bu yalnızca dönenceler arasındaki yerlerde mümkündür.
7	Mevsimlerin oluşmasının iki temel nedeni, Dünya’nın …… ve Güneş etrafındaki …… hareketidir.	eksen eğikliği · dolanma Dönme hareketi gece-gündüzü oluşturur; mevsimler eksen eğikliği ile dolanma hareketinin birlikte sonucudur.
8	21 Haziran’da Güneş ışınları öğle vakti …… Dönencesi’ne dik gelir; 21 Mart ve 23 Eylül’de ise ışınlar …… çizgisine dik gelir.	Yengeç · Ekvator 21 Haziran’da Yengeç Dönencesi’ne, 21 Aralık’ta Oğlak Dönencesi’ne, ekinokslarda Ekvator’a dik ışın gelir.
9	Kuzey Yarım Küre’de yaz yaşanırken Güney Yarım Küre’de kış yaşanır.	Doğru Eksen eğikliği nedeniyle bir yarım küre ışınları dik alırken diğeri eğik alır; bu yüzden yarım kürelerde zıt mevsimler yaşanır.
10	Yazın sıcak olmasının nedeni, Dünya’nın yaz aylarında Güneş’e daha yakın olmasıdır.	Yanlış. Doğrusu: Yazın sıcak olmasının nedeni, o yarım kürenin Güneş ışınlarını daha dik alması ve gündüzlerin daha uzun olmasıdır. Kuzey Yarım Küre’de yaz yaşanırken Dünya Güneş’e en uzak konumuna yakındır; uzaklık mevsimlerin nedeni değildir.
11	“Bu hafta sonu Erzurum’a kar yağacak.” cümlesi bir iklim bilgisidir.	Yanlış. Doğrusu: “Bu hafta sonu Erzurum’a kar yağacak.” cümlesi bir hava olayı (hava durumu) bilgisidir. Kısa bir süreyi ve belirli bir yeri anlatan tahminler hava olaylarıyla ilgilidir.
12	Türkiye’de öğle vakti oluşan gölge boyu 21 Haziran’da en kısa, 21 Aralık’ta en uzundur.	Doğru Türkiye ışınları en dik 21 Haziran’da, en eğik 21 Aralık’ta alır; gölge boyu da buna göre değişir.
13	Tarihleri Kuzey Yarım Küre için doğru bilgilerle eşleştirin.	21 Haziran → En uzun gündüz yaşanır, yaz mevsimi başlar.; 21 Aralık → En uzun gece yaşanır, kış mevsimi başlar.; 21 Mart → Gece ve gündüz eşitlenir, ilkbahar başlar.; 23 Eylül → Gece ve gündüz eşitlenir, sonbahar başlar. Güney Yarım Küre’de bu tarihlerde zıt mevsimler başlar: 21 Haziran’da kış, 21 Aralık’ta yaz.
14	Tablodaki verilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?	B) Ankara’da birim alana düşen güneş enerjisi 21 Haziran’da en fazladır. En kısa gölge 21 Haziran’dadır; bu, ışınların en dik geldiğini ve birim alana düşen enerjinin en fazla olduğunu gösterir. Ekinokslarda gölge 84 cm olduğundan ışınlar dik değildir.
15	Grafiğe göre aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?	C) Saat 08.00 ve 16.00’da ışınların geliş açıları birbirine yakındır. Gölge boyları 08.00 ve 16.00’da eşit olduğundan ışınlar benzer eğiklikte gelmiştir. 12.00’de gölge en kısadır ama sıfır olmadığından ışınlar tam dik değildir.
16	Bu deneyde bağımsız değişken ve beklenen sonuç hangi seçenekte doğru verilmiştir?	B) Bağımsız değişken: ışığın geliş açısı; I. düzenekte sıcaklık daha fazla artar. Değiştirilen tek koşul ışığın geliş açısıdır. Dik gelen ışık daha küçük alanı aydınlatır, birim alana düşen enerji artar ve sıcaklık daha çok yükselir.
17	Kuzey Yarım Küre’deki bir şehirde gündüz süreleri ölçülüyor. Tarihleri gündüz süresi en uzundan en kısaya doğru sıralayın.	1. 21 Haziran 2. 21 Mayıs 3. 21 Mart 4. 21 Aralık Kuzey Yarım Küre’de gündüz 21 Aralık’tan 21 Haziran’a kadar uzar. 21 Mart’ta gece-gündüz eşittir, 21 Mayıs’ta gündüz daha uzundur, en uzun gündüz 21 Haziran’dadır.
18	21 Aralık tarihi için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?	C) Kuzey Kutbu çevresinde 24 saat gündüz yaşanır. 21 Aralık’ta Kuzey Kutbu çevresi Güneş ışığı almaz; orada 24 saat gece yaşanır. 24 saat gündüz bu tarihte Güney Kutbu çevresinde görülür.

Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.