1Klasik
Yükleniyor...
8. Sınıf Fen Bilimleri: DNA ve Genetik Kod Yazılıya Hazırlık
DNA’nın yapısından kalıtımın nasıl çalıştığına, mutasyon ile modifikasyon farkından biyoteknolojinin tartışılan yönlerine kadar ünitenin tamamını kısa özetler ve cevaplı sorularla tekrar et.
Yazılı öncesi konu özeti
DNA, gen ve kromozom
- DNA, canlının kalıtsal özelliklerini taşıyan ve hücre çekirdeğinde bulunan moleküldür; kendini eşleyebilir.
- DNA’nın yapı birimi nükleotiddir. Bir nükleotid bir fosfat, bir deoksiriboz şekeri ve bir organik bazdan oluşur.
- DNA’da dört çeşit organik baz vardır: adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozin (C). Karşılıklı zincirlerde A ile T, G ile C eşleşir.
- Bu eşleşme nedeniyle çift zincirli bir DNA’da adenin sayısı timine, guanin sayısı sitozine eşittir.
- Gen, bir kalıtsal özelliği belirleyen DNA bölümüdür. Kromozomlar DNA ve proteinden oluşur; insanın vücut hücrelerinde 46, üreme hücrelerinde 23 kromozom bulunur.
- Nükleotidlerin DNA üzerindeki diziliş sırası genetik şifreyi oluşturur; bu sıra her bireyde farklıdır.
DNA’nın kendini eşlemesi
- Hücre bölünmeden önce DNA kendini eşler; böylece yeni hücrelerin her birine aynı kalıtsal bilgi aktarılır.
- Eşlenmede DNA’nın iki zinciri fermuar gibi birbirinden ayrılır.
- Ortamdaki serbest nükleotidler açılan zincirlerdeki bazların karşısına A-T ve G-C kuralına göre yerleşir.
- Sonuçta birbirinin aynısı iki DNA oluşur; her birinde bir eski, bir yeni zincir bulunur.
Kalıtım
- Kalıtım, özelliklerin anne ve babadan yavrulara genlerle aktarılmasıdır. Kalıtımla ilgili ilk düzenli deneyleri Mendel bezelyelerle yapmıştır.
- Her özellik için bireyde biri anneden biri babadan gelen iki gen bulunur. Etkisini her durumda gösteren gen baskın (büyük harf), yalnızca baskın gen yokken görülen gen çekiniktir (küçük harf).
- Bir özelliği belirleyen genlerin aynı olduğu bireye homozigot (saf döl, ör. AA, aa), farklı olduğu bireye heterozigot (melez, Aa) denir.
- Genotip bireyin gen yapısı (ör. Aa), fenotip ise gözlenen özelliğidir (ör. sarı tohum).
- Aa x Aa çaprazlamasında yavruların 1/4’ü AA, 2/4’ü Aa, 1/4’ü aa olabilir; fenotipte baskın ve çekinik görünüş oranı 3’e 1’dir.
Mutasyon ve modifikasyon
- Mutasyon, DNA’nın yapısında meydana gelen kalıcı değişikliktir. Radyasyon, X ışınları, morötesi ışınlar ve bazı kimyasallar mutasyona neden olabilir.
- Mutasyon üreme hücrelerinde olursa yavrulara aktarılabilir; vücut hücrelerinde olursa yavrulara aktarılmaz.
- Mutasyonların çoğu zararlıdır ama bazıları etkisiz, çok azı canlıya yarar sağlayabilir.
- Modifikasyon, çevre koşullarının etkisiyle canlının görünüşünde ortaya çıkan, DNA’nın yapısını değiştirmeyen ve yavrulara aktarılmayan değişikliktir.
- Modifikasyon örnekleri: güneşte bronzlaşma, düzenli sporla kasların gelişmesi, ortanca bitkisinin toprağın asitliğine göre farklı renkte çiçek açması, Himalaya tavşanının soğuk bölgelerindeki tüylerin siyah çıkması.
Adaptasyon
- Adaptasyon, bir canlının yaşadığı ortamda hayatta kalmasını ve üremesini kolaylaştıran kalıtsal özelliklerdir.
- Adaptasyon yapı (kutup ayısının kalın yağ tabakası), davranış (kuşların göç etmesi) veya işleyişle (çöl hayvanlarının az su kaybetmesi) ilgili olabilir.
- Kaktüsün yapraklarının diken şeklinde olması su kaybını azaltır; çöl tilkisinin büyük kulakları vücut ısısını dışarı atmayı kolaylaştırır.
- Bir bireyin yaşamı boyunca ihtiyaç duyduğu için kazandığı özellikler adaptasyon değildir ve yavrularına aktarılmaz.
- Bir türün bireyleri arasında farklılıklar vardır; ortama daha uygun özellik taşıyan bireylerin hayatta kalma ve üreme şansı daha yüksektir.
Biyoteknoloji ve etik
- Biyoteknoloji, canlıları ve onların ürünlerini kullanarak insan yaşamı için yeni ürünler ve yöntemler geliştiren bilim alanıdır.
- Genetik mühendisliğinde bir canlıdan alınan gen başka bir canlıya aktarılabilir; örneğin insan insülin geni aktarılan bakteriler insülin üretir.
- Gen aktarımıyla elde edilen ürünlere genetiği değiştirilmiş organizma (GDO) denir. Klonlama, bir canlıyla genetik olarak aynı canlı elde etmektir.
- Tarımda verimin artması, ilaç ve aşı üretimi, hastalıkların erken teşhisi biyoteknolojinin yararlarıdır.
- Uzun vadeli etkilerin tam bilinmemesi, biyolojik çeşitliliğe zarar riski, insan klonlama ve genetik bilgilerin gizliliği ise tartışılan etik konulardır; kararlar bilimsel kanıta ve etik ilkelere dayanmalıdır.
Bu ünitenin kazanımları (5)
- F.8.2 DNA’nın yapısını, nükleotid, gen ve kromozom ilişkisini açıklar; DNA’nın kendini nasıl eşlediğini modelle gösterir.
- F.8.2 Kalıtımla ilgili temel kavramları kullanarak tek karakterli çaprazlamaların olası sonuçlarını tahmin eder.
- F.8.2 Mutasyon ve modifikasyonu örneklerle karşılaştırır.
- F.8.2.4.1 Canlıların yaşadıkları ortama uyumlarını (adaptasyon) örneklerle açıklar.
- F.8.2 Biyoteknoloji uygulamalarının yararlarını ve doğurduğu etik sorunları tartışır.
Önemli kavramlar ve tanımlar
- DNA
- Canlının kalıtsal bilgisini taşıyan, çift zincirli ve sarmal yapıdaki molekül.
- Nükleotid
- Fosfat, deoksiriboz şekeri ve organik bazdan oluşan DNA’nın yapı birimi.
- Gen
- Bir kalıtsal özelliği belirleyen DNA bölümü.
- Kromozom
- Hücre bölünürken belirginleşen, DNA ve proteinden oluşan yapı.
- Baskın gen
- Bireyde bulunduğunda etkisini her zaman gösteren gen.
- Çekinik gen
- Etkisini yalnızca homozigot (aa) olduğunda gösterebilen gen.
- Mutasyon
- DNA’nın yapısında meydana gelen kalıcı değişiklik.
- Modifikasyon
- Çevre etkisiyle oluşan, DNA’yı değiştirmeyen ve kalıtılmayan değişiklik.
- Adaptasyon
- Canlının ortamında yaşamasını ve üremesini kolaylaştıran kalıtsal özellik.
- Biyoteknoloji
- Canlıları kullanarak insan yaşamına yönelik ürün ve yöntemler geliştiren bilim alanı.
İnteraktif yazılı provası
Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.
Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap
Yazılı soruları
Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.
Klasik yazılı soruları
2Klasik
Bir kalıtsal özelliği belirleyen DNA bölümüne ne ad verilir?
3Klasik
DNA’nın yapı birimine ne ad verilir?
4Klasik
Yaz boyunca güneşte kalarak bronzlaşan bir annenin bebeğinin ten renginin bu durumdan etkilenmemesinin nedenini açıklayınız.
Açık uçlu sorular
5Açık uçlu
Mutasyonun vücut hücresinde ya da üreme hücresinde gerçekleşmesi sonuçları bakımından nasıl farklılık gösterir? Açıklayınız.
6Açık uçlu
Genetiği değiştirilmiş organizmalarla (GDO) ilgili bir yararı ve bir endişeyi yazınız. Bu tür konularda karar verirken nelere dikkat edilmelidir?
Boşluk doldurma
7Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Bir nükleotid; bir , bir deoksiriboz şekeri ve bir organik bazdan oluşur. DNA’da guanin bazı bazıyla eşleşir.
8Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Bir özelliği belirleyen iki genin aynı olduğu bireylere , farklı olduğu bireylere denir.
Doğru-yanlış
9Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“DNA eşlenmesi sonucunda oluşan iki DNA molekülünün her biri bir eski ve bir yeni zincir taşır.”
10Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Modifikasyonlar DNA’nın yapısını değiştirdiği için sonraki nesillere aktarılır.”
11Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Bir canlının ihtiyaç duyduğu için yaşamı boyunca kazandığı özellikler adaptasyon olarak yavrularına aktarılır.”
12Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Çekinik bir özelliğin fenotipte görülebilmesi için bireyin o özellik bakımından homozigot (aa) olması gerekir.”
Eşleştirme
13Eşleştirme
Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin.
Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.
Grafik, tablo ve görsel yorumlama
14Yorumlama
Tabloya göre bu DNA molekülündeki toplam nükleotid sayısı kaçtır?
| Baz | Sayı |
|---|---|
| Adenin (A) | 30 |
| Timin (T) | ? |
| Guanin (G) | 70 |
| Sitozin (C) | ? |
15Yorumlama
Düzgün tohum özelliği buruşuğa baskındır. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
| Tohum şekli | Tohum sayısı |
|---|---|
| Düzgün | 300 |
| Buruşuk | 100 |
Deney düzeneği yorumlama
16Deney
Bu deneyin sonucuna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
I. saksı
- 🌱 Aynı ana bitkiden alınmış çelik
- 🪴 Asidik toprak
- 💧 Eşit su, eşit ışık
II. saksı
- 🌱 Aynı ana bitkiden alınmış çelik
- 🪴 Bazik toprak
- 💧 Eşit su, eşit ışık
Sonuç: I. saksıdaki bitki mavi, II. saksıdaki bitki pembe çiçek açmıştır.
17Deney
Bir sınıfta “gaga” olarak kaşık, cımbız ve mandal kullanılıyor. Her öğrenci aynı sürede tabaktaki tohum, kum içine saklanmış boncuk ve su dolu kaptaki küçük süngerlerden toplayabildiği kadar topluyor. Bu etkinliğin bağımsız değişkenini yazınız ve ulaşılabilecek bir sonuç belirtiniz.
Çoktan seçmeli sorular
18Çoktan seçmeli
Aşağıdakilerden hangisi bir mutasyon örneğidir?
Sıralama
19Sıralama
DNA’nın kendini eşlemesindeki olayları doğru sıraya koyun.
- 1DNA’nın iki zinciri fermuar gibi birbirinden ayrılır.
- 2Serbest nükleotidler açılan zincirlerdeki bazların karşısına A-T, G-C kuralına göre yerleşir.
- 3Her biri bir eski, bir yeni zincirden oluşan iki özdeş DNA ortaya çıkar.
- 4Yeni zincirler tamamlanır.
Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler
Cevap anahtarını göster
| No | Soru | Cevap ve açıklama |
|---|---|---|
| 1 | DNA’da adenin bazı karşı zincirdeki hangi bazla eşleşir? | Timin DNA’da adenin her zaman timinle, guanin her zaman sitozinle eşleşir. |
| 2 | Bir kalıtsal özelliği belirleyen DNA bölümüne ne ad verilir? | Gen Genler DNA üzerinde bulunur; göz rengi, tohum şekli gibi özellikleri belirler. |
| 3 | DNA’nın yapı birimine ne ad verilir? | Nükleotid Nükleotidler art arda bağlanarak DNA zincirlerini oluşturur. |
| 4 | Yaz boyunca güneşte kalarak bronzlaşan bir annenin bebeğinin ten renginin bu durumdan etkilenmemesinin nedenini açıklayınız. | Bronzlaşma bir modifikasyondur. Güneş ışığı yalnızca deri hücrelerinin çalışmasını etkiler, DNA’nın yapısını değiştirmez. Üreme hücrelerindeki genler değişmediği için bu özellik bebeğe aktarılmaz. Çevre etkisiyle oluşan ve genleri değiştirmeyen farklılıklar sonraki kuşaklara geçmez. |
| 5 | Mutasyonun vücut hücresinde ya da üreme hücresinde gerçekleşmesi sonuçları bakımından nasıl farklılık gösterir? Açıklayınız. | Vücut hücresinde oluşan mutasyon yalnızca o bireyi etkileyebilir, yavrulara aktarılmaz. Üreme hücresinde oluşan mutasyon ise döllenmeyle yavruya geçebilir ve yavruda yeni bir özellik olarak ortaya çıkabilir. Kalıtsal bilgiyi yavrulara üreme hücreleri taşır; bu yüzden yalnızca üreme hücresindeki mutasyonlar kalıtsaldır. |
| 6 | Genetiği değiştirilmiş organizmalarla (GDO) ilgili bir yararı ve bir endişeyi yazınız. Bu tür konularda karar verirken nelere dikkat edilmelidir? | Zararlılara dayanıklı bitkilerle ürün kaybı azalabilir ve verim artabilir. Ancak uzun vadeli etkilerinin tam bilinmemesi ve doğadaki türlere zarar verme riski endişe yaratır. Karar verirken güvenilir bilimsel kanıtlara bakılmalı, insan ve çevre sağlığı ile etik ilkeler birlikte gözetilmelidir. Biyoteknoloji tartışmalarında hem yararlar hem riskler görülmeli; kararlar duygularla değil kanıtla verilmelidir. |
| 7 | Bir nükleotid; bir ……, bir deoksiriboz şekeri ve bir organik bazdan oluşur. DNA’da guanin bazı …… bazıyla eşleşir. | fosfat · sitozin Nükleotidin üç parçası fosfat, şeker (deoksiriboz) ve organik bazdır. Guanin sitozinle eşleşir. |
| 8 | Bir özelliği belirleyen iki genin aynı olduğu bireylere ……, farklı olduğu bireylere …… denir. | homozigot · heterozigot AA ve aa homozigot (saf döl), Aa heterozigot (melez) bireydir. |
| 9 | DNA eşlenmesi sonucunda oluşan iki DNA molekülünün her biri bir eski ve bir yeni zincir taşır. | Doğru Açılan her eski zincir, karşısına yeni bir zincirin kurulması için kalıp görevi yapar. |
| 10 | Modifikasyonlar DNA’nın yapısını değiştirdiği için sonraki nesillere aktarılır. | Yanlış. Doğrusu: Modifikasyonlar DNA’nın yapısını değiştirmez ve sonraki nesillere aktarılmaz. DNA’nın yapısını değiştiren ve kalıtılabilen değişiklik mutasyondur. |
| 11 | Bir canlının ihtiyaç duyduğu için yaşamı boyunca kazandığı özellikler adaptasyon olarak yavrularına aktarılır. | Yanlış. Doğrusu: Adaptasyonlar kalıtsal özelliklerdir; bir bireyin yaşamı boyunca kazandığı özellikler yavrularına aktarılmaz. Ortama uygun kalıtsal özellikleri taşıyan bireyler daha çok hayatta kalıp ürediği için bu özellikler toplulukta yaygınlaşır. |
| 12 | Çekinik bir özelliğin fenotipte görülebilmesi için bireyin o özellik bakımından homozigot (aa) olması gerekir. | Doğru Aa bireyde baskın gen etkisini gösterir; çekinik özellik yalnızca aa genotipinde ortaya çıkar. |
| 13 | Kavramları açıklamalarıyla eşleştirin. | Mutasyon → DNA’nın yapısında oluşan kalıcı değişiklik; Modifikasyon → Çevre etkisiyle oluşan, kalıtılmayan değişiklik; Adaptasyon → Ortamda yaşamayı ve üremeyi kolaylaştıran kalıtsal özellik; Klonlama → Bir canlıyla genetik olarak aynı canlı elde etme Mutasyon genleri değiştirir; modifikasyon genleri değiştirmez; adaptasyon kalıtsal bir uyum özelliğidir; klonlama ise bir biyoteknoloji uygulamasıdır. |
| 14 | Tabloya göre bu DNA molekülündeki toplam nükleotid sayısı kaçtır? | C) 200 A-T ve G-C eşleştiği için timin 30, sitozin 70 olur. Her nükleotidde bir baz bulunduğundan toplam 30 + 30 + 70 + 70 = 200 nükleotid vardır. |
| 15 | Düzgün tohum özelliği buruşuğa baskındır. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | A) Ebeveyn bezelyelerin ikisi de heterozigottur. Düzgün görünüşlü iki ebeveynden buruşuk (aa) yavru çıktığına göre ebeveynlerin ikisi de çekinik gen taşır, yani Aa’dır. Aa x Aa çaprazlamasında 3’e 1 oranı beklenir: 300’e 100. |
| 16 | Bu deneyin sonucuna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? | B) Genetik yapısı aynı bitkilerde çevre koşulları farklı görünüşlere neden olabilir. Çelikler aynı bitkiden alındığı için genetik yapıları aynıdır. Yalnızca toprağın asitliği değiştirilmiştir; renk farkı bir modifikasyondur ve kalıtılmaz. |
| 17 | Bir sınıfta “gaga” olarak kaşık, cımbız ve mandal kullanılıyor. Her öğrenci aynı sürede tabaktaki tohum, kum içine saklanmış boncuk ve su dolu kaptaki küçük süngerlerden toplayabildiği kadar topluyor. Bu etkinliğin bağımsız değişkenini yazınız ve ulaşılabilecek bir sonuç belirtiniz. | Bağımsız değişken gaga yerine kullanılan aracın (gaga şeklinin) türüdür. Her aracın bazı besinleri daha kolay topladığı görülür. Buna göre kuşların gaga yapıları beslendikleri besin türüne uygundur; bu bir adaptasyon örneğidir. Süre ve besin miktarları sabit tutulur; değiştirilen yalnızca araçtır, ölçülen ise toplanan besin miktarıdır. |
| 18 | Aşağıdakilerden hangisi bir mutasyon örneğidir? | B) Radyasyon etkisiyle üreme hücrelerinin DNA’sı değişen bir canlının yavrusunda yeni bir özellik görülmesi Yalnızca B seçeneğinde DNA’nın yapısı değişmiştir ve değişiklik yavruya aktarılmıştır. Diğerleri çevre etkisiyle oluşan modifikasyonlardır. |
| 19 | DNA’nın kendini eşlemesindeki olayları doğru sıraya koyun. | 1. DNA’nın iki zinciri fermuar gibi birbirinden ayrılır. 2. Serbest nükleotidler açılan zincirlerdeki bazların karşısına A-T, G-C kuralına göre yerleşir. 3. Yeni zincirler tamamlanır. 4. Her biri bir eski, bir yeni zincirden oluşan iki özdeş DNA ortaya çıkar. Eşlenme zincirlerin ayrılmasıyla başlar ve birbirinin aynısı iki DNA oluşmasıyla tamamlanır. |
Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.