🍊 Portakal ve Fenerle Mevsimler

Mutfaktaki bir portakal, bir el feneri ve karanlık bir oda: Dünya'nın yıllık yolculuğunu masanın üstüne sığdırıyorsun.

8. sınıf
Mevsimlerin Oluşumu
⏱️ 15 dk
🏠 Evde yapılabilir

Deney künyesi

Hedef sınıf ve konu: 8. sınıf · Mevsimler ve İklim · Mevsimlerin Oluşumu
İlgili kazanım: F.8.1.1.1 Mevsimlerin oluşumuna yönelik tahminlerde bulunur.
Deneyin amacı: Mevsimlerin neden oluştuğunu bir model üzerinde tahmin edip test ederek keşfedeceksin.
Nerede, kiminle?: Malzemeleri evde kolayca bulunur; güvenlik uyarısına dikkat ederek yapabilirsin.

Güvenlik uyarıları

⚠️ Feneri kimsenin gözüne tutma ve karanlık odada eşyalara çarpmamak için yavaş hareket et.

🏠 Evde yapılabilir. Malzemeleri evde kolayca bulunur; güvenlik uyarısına dikkat ederek yapabilirsin.

Malzemeler

El feneri (ya da telefon feneri)
Portakal ya da tenis topu (Dünya modeli)
Küçük yapışkan etiket (Türkiye)
Cetvel
Fener için kitap yığını
Duvara yapıştırılacak kâğıt (Kutup Yıldızı)

Adım adım uygulama

Odayı karart; feneri portakal yüksekliğine gelen bir kitap yığınının üstüne, odanın ortasına koy. Fener Güneş'tir; her konumda ışığını portakala doğru çevir.
Portakalın Kuzey Kutbu ile Ekvator arasındaki yarı yola ‘Türkiye’ etiketini yapıştır ve kutup noktalarını başparmağın ile işaret parmağınla tut.
Duvardaki kâğıdı ‘Kutup Yıldızı’ say; portakalın Kuzey ucunu hep o kâğıda doğru ve dikeyden yaklaşık 23° (dik açının dörtte biri kadar) eğik tut.
Portakalı fenerden 40 cm uzakta, fenerin duvardan uzak tarafına götür; böylece Kuzey ucu fenere doğru eğik olur. Etiketin aldığı ışığa bak, sonra portakalı yukarıdan bakınca saat yönünün tersine yavaşça döndürüp etiketin ışıkta kalma süresini izle.
Aynı uzaklıkta portakalı fenerin duvara yakın tarafına götür; eksen yine duvara eğik kalsın, böylece Kuzey ucu fenerden uzağa eğik olur. Etiketin aldığı ışığı ve ışıkta kalma süresini yine izle.
Fenerin sağına ve soluna giderek eksenin ışığa doğru da uzağa doğru da eğik olmadığı iki ara konumu dene.
Dört konumu karşılaştır: etiketin aldığı ışık hangi konumlarda daha parlak ve daha uzun süre ışıkta kalıyor?

İnteraktif deney etkinliği

Sonucu tahmin et, adımları sırala, gözlemi seç ve yorumla. Deneyi gerçekten yapmadan önce ya da yaptıktan sonra çözebilirsin.

1. Tahmin et
2. Adımları sırala
3. Sonucu seç
4. Yorumla

1Tahmin et

🌍 Eksen hep aynı yöne eğik kalıp fenerin etrafında aynı uzaklıktan dolaşırsa, Türkiye'nin aldığı ışık nasıl değişir?

AHiç değişmez, çünkü uzaklık aynıdırBIşığı portakalın kabuğu yutar ve Türkiye hiç aydınlanmaz 😂CKimi konumlarda daha dik ve parlak, kimi konumlarda daha eğik ve loş gelir

Beklenen gözlem

Önce etkinlikte tahmin et, sonra burayı aç

Kuzey ucu fenere doğru eğikken etiket daha parlak aydınlandı ve ışıkta daha uzun kaldı; fenerden uzağa eğikken tersi oldu

😮 Portakalı hiç yaklaştırıp uzaklaştırmadan sadece bir tur attırdın ve yine de ‘yaz’ ile ‘kış’ ortaya çıktı.

Bilimsel açıklama

🔬 Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,5° eğiktir ve Güneş etrafında dolanırken bu eğiklik hep aynı yönde kalır. Kuzey Yarım Küre Güneş'e doğru eğikken (Haziran) ışınlar buraya daha dik gelir, birim yüzeye düşen enerji artar ve gündüz süresi uzar; uzağa eğikken (Aralık) ışınlar eğik gelir, enerji daha geniş alana yayılır ve gündüz kısalır. Mevsimlerin nedeni Dünya'nın Güneş'e uzaklığı değildir; Dünya Güneş'e en yakın olduğu Ocak'ta Kuzey Yarım Küre'de kış yaşanır. Bu bir modeldir: gerçek uzaklıklar ve boyutlar ölçeklenmemiştir.

Sonuç ve çıkarım

Mevsimler, Dünya'nın eğik ekseninin Güneş etrafında dolanırken sabit yönde kalması nedeniyle ışınların geliş açısının ve gündüz süresinin değişmesiyle oluşur.

🧠 Mevsimlerin nedeni eksen eğikliği + Güneş etrafında dolanmadır; uzaklık değil. Işın dik geldikçe ve gündüz uzadıkça yaz, tersinde kış.

Evde bir de şunu dene: Portakalı hiç eğmeden (eksen dik) aynı dört konumda dolaştır ve Türkiye'nin aldığı ışığın değişip değişmediğini yorumla; eksen eğik olmasaydı mevsimler olur muydu?

Yazılıda karşına çıkabilecek deney soruları

1Deney düzeneği yorumlama

Portakal (Dünya) fenerden (Güneş) hep 40 cm uzakta tutularak üç durum modelleniyor. Türkiye etiketi için hangi yorum doğrudur?

Mevsimler modeli

I. durum

🍊 Eksen yaklaşık 23° eğik
🔦 Kuzey ucu fenere doğru eğik

II. durum

🍊 Eksen yaklaşık 23° eğik
🔦 Kuzey ucu fenerden uzağa eğik

III. durum

🍊 Eksen hiç eğik değil (dik)
🔦 Portakal fenerin çevresinde dolaştırılıyor

Türkiye etiketi Kuzey Kutbu ile Ekvator’un arasına yapıştırılmıştır.

AI yazı, II kışı modeller; III’te etiketin aldığı ışık her konumda aynı kalacağı için mevsimlerin eksen eğikliğinden kaynaklandığı desteklenir.BI kışı, II yazı modeller; III’te etiketin aldığı ışık konuma göre değişir.CI yazı, II kışı modeller; III mevsimlerin Güneş’e uzaklıktan oluştuğunu gösterir.DI ve II aynı mevsimi modeller, çünkü fener uzaklığı aynıdır.

2Deney düzeneği yorumlama

Modelde portakalın fenere uzaklığı neden her konumda aynı tutulmuştur? Bu modelden yararlanarak mevsimlerin oluşum nedenini açıklayınız.

Cevabın

3Deney düzeneği yorumlama

Dünya, Güneş’e en yakın konumuna Ocak ayında gelir; bu sırada Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanır. Bu bilgi aşağıdaki düşüncelerden hangisinin yanlış olduğunu gösterir?

ADünya’nın dönme ekseni eğiktir.BKışın güneş ışınları Kuzey Yarım Küre’ye eğik gelir.CDünya Güneş’in etrafında dolanır.DMevsimler Dünya’nın Güneş’e uzaklığındaki değişim yüzünden oluşur.

İlgili çalışmalar

8. sınıfın diğer deneyleri

Kırmızı Lahana Sihri8. sınıf · Asit-Baz AyraçlarıMadde · 20 dk👨‍👩‍👧 Yetişkin gözetiminde Delikli Şişe8. sınıf · Sıvı BasıncıBasınç · 15 dk👨‍👩‍👧 Yetişkin gözetiminde Ters Bardak, Düşmeyen Kart8. sınıf · Gaz Basıncı ve Basıncın UygulamalarıBasınç · 5 dk🏠 Evde yapılabilir

Yükleniyor...

Giriş Yap Kayıt Ol