1Klasik
Yükleniyor...
8. Sınıf Fen Bilimleri: Basınç Yazılıya Hazırlık
Katı, sıvı ve gazların uyguladığı basıncın nelere bağlı olduğunu ve bu bilginin kar ayakkabısından hidrolik frene kadar nerelerde kullanıldığını tekrar edelim. Hesap sorularında birimlere dikkat!
Yazılı öncesi konu özeti
Katı basıncı
- Basınç, birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvettir: Basınç = Dik kuvvet ÷ Yüzey alanı.
- Kuvvet newton (N), yüzey alanı metrekare (m²) alınırsa basıncın birimi N/m² yani paskaldır (Pa).
- Yüzey alanı aynı kalırken ağırlık (kuvvet) artarsa basınç artar.
- Kuvvet aynı kalırken yüzey alanı küçülürse basınç artar, büyürse basınç azalır.
- Bıçağın bilenmesi, çivi ve raptiyenin sivri ucu basıncı artırır; kar ayakkabısı, iş makinesinin paletleri ve tırların çok sayıda tekerleği basıncı azaltır.
Sıvı basıncı
- Sıvılar, bulundukları kabın tabanına ve yan yüzeylerine, yani her yöne basınç uygular.
- Sıvı basıncı derinlik arttıkça artar; aynı derinlikte yoğunluğu büyük olan sıvının basıncı daha büyüktür.
- Sıvı basıncı kabın şekline, genişliğine ve sıvının miktarına bağlı değildir.
- Barajların tabana doğru kalınlaştırılması ve dalgıçların özel giysiler kullanması derinlikle artan sıvı basıncı nedeniyledir.
- Su dolu bir şişenin farklı yüksekliklerindeki deliklerden en alttaki delikten su daha büyük hızla fışkırır.
Gaz basıncı ve açık hava basıncı
- Gaz tanecikleri sürekli hareket ederek bulundukları kabın çeperlerine çarpar ve her yöne basınç uygular.
- Atmosferdeki havanın yeryüzüne ve üzerindeki cisimlere uyguladığı basınca açık hava basıncı denir.
- Yükseklere çıkıldıkça üstteki hava tabakası azaldığı için açık hava basıncı azalır; bu yüzden yüksek yerlerde su 100 °C’den daha düşük sıcaklıkta kaynar.
- Pipetle sıvı içme, vantuzun yüzeye yapışması ve ağzı kartonla kapatılıp ters çevrilen su dolu bardaktan suyun dökülmemesi açık hava basıncıyla açıklanır.
Basıncın iletilmesi ve teknolojideki uygulamalar
- Kapalı bir kaptaki sıvıya uygulanan basınç, sıvı tarafından her yöne aynen iletilir (Pascal ilkesi).
- Hidrolik fren, hidrolik kriko, berber koltuğu ve iş makinelerinin kolları bu ilkeyle çalışır.
- Hidrolik sistemlerde basınç iki pistonda eşittir; yüzey alanı büyük olan pistonda daha büyük kuvvet oluşur. Böylece küçük kuvvetle ağır yükler kaldırılabilir.
- Gazlar da basıncı iletir; araç lastikleri ve havalı fren sistemleri gaz basıncından yararlanır.
Bu ünitenin kazanımları (3)
- F.8.3 Katı basıncının uygulanan kuvvete ve yüzey alanına bağlı olduğunu deneyerek keşfeder.
- F.8.3.1.2 Sıvı basıncının derinliğe ve sıvının yoğunluğuna bağlı olduğunu deneyerek keşfeder.
- F.8.3.1.3 Katı, sıvı ve gaz basıncının günlük yaşamdaki ve teknolojideki uygulamalarına örnekler verir.
Önemli kavramlar ve tanımlar
- Basınç
- Birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvet.
- Paskal (Pa)
- Basınç birimi; 1 Pa = 1 N/m².
- Yüzey alanı
- Kuvvetin etki ettiği yüzeyin büyüklüğü.
- Sıvı basıncı
- Sıvının bulunduğu kabın tabanına ve çeperlerine uyguladığı basınç.
- Açık hava basıncı
- Atmosferdeki havanın yeryüzüne ve cisimlere uyguladığı basınç.
- Pascal ilkesi
- Kapalı kaptaki sıvıya uygulanan basıncın her yöne aynen iletilmesi.
- Hidrolik sistem
- Sıvıların basıncı iletmesinden yararlanarak küçük kuvvetle büyük kuvvet oluşturan düzenek.
- Vantuz
- İçindeki hava boşaltıldığında açık hava basıncıyla düz yüzeye yapışan araç.
İnteraktif yazılı provası
Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.
Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap
Yazılı soruları
Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.
Klasik yazılı soruları
2Klasik
Deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça açık hava basıncı nasıl değişir?
3Klasik
600 N ağırlığındaki bir sandık yere 3 m²’lik yüzeyle temas ediyor. Sandığın yere uyguladığı basınç kaç paskaldır?
4Klasik
Karda normal ayakkabıyla yürüyen kişi kara gömülürken kar ayakkabısı giyen kişinin gömülmemesinin nedenini açıklayınız.
Açık uçlu sorular
5Açık uçlu
Barajların duvarları neden tabana doğru kalınlaştırılarak yapılır? Açıklayınız.
6Açık uçlu
Pipetle meyve suyu içerken sıvının ağzımıza nasıl geldiğini açık hava basıncını kullanarak açıklayınız.
Boşluk doldurma
7Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Basınç, yüzeye dik etki eden kuvvetin bölünmesiyle bulunur. Kuvvet sabitken yüzey alanı küçülürse basınç .
8Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Sıvı basıncı, sıvının ve bağlıdır; kabın şekline bağlı değildir.
Doğru-yanlış
9Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Sıvılar bulundukları kabın yalnızca tabanına değil, yan yüzeylerine de basınç uygular.”
10Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Aynı derinlikte, geniş bir kaptaki suyun basıncı dar bir kaptaki suyun basıncından büyüktür.”
11Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Yüksek bir dağın tepesinde su, deniz kenarına göre daha yüksek sıcaklıkta kaynar.”
12Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Ağır yük taşıyan tırların çok sayıda tekerleğinin olması, yere uygulanan basıncı azaltır.”
Eşleştirme
13Eşleştirme
Araç ya da durumları ilgili oldukları bilgiyle eşleştirin.
Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.
Grafik, tablo ve görsel yorumlama
14Yorumlama
Tuğla M yüzeyi üzerine konulduğunda yere uyguladığı basınç kaç paskal olur?
| Yüzey | Alan (m²) |
|---|---|
| K | 0,2 |
| L | 0,1 |
| M | 0,05 |
15Yorumlama
Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
| Derinlik (m) | Suyun basıncı (kPa) |
|---|---|
| 0 | 0 |
| 10 | 100 |
| 20 | 200 |
| 30 | 300 |
Deney düzeneği yorumlama
16Deney
Kapların tabanındaki sıvı basınçları arasındaki ilişki hangisidir?
I. kap
- 🫙 Geniş kap
- 💧 Saf su
- 📏 Sıvı yüksekliği 20 cm
II. kap
- 🧪 Dar kap
- 💧 Saf su
- 📏 Sıvı yüksekliği 20 cm
III. kap
- 🧪 Dar kap
- 🧂 Tuzlu su (yoğunluğu saf sudan büyük)
- 📏 Sıvı yüksekliği 20 cm
Kapların tabanındaki sıvı basınçları P1, P2 ve P3 ile gösterilmiştir.
17Deney
Bir öğrenci plastik şişenin yan yüzeyinde farklı yüksekliklerde üç delik açıp şişeyi suyla dolduruyor ve deliklerden fışkıran suyu gözlemliyor. Bu deneyin bağımsız ve bağımlı değişkenini yazınız; ulaşılan sonucu belirtiniz.
Çoktan seçmeli sorular
18Çoktan seçmeli
Aşağıdakilerden hangisi sıvıların basıncı her yöne aynen iletmesi ilkesiyle çalışır?
19Çoktan seçmeli
İki ayağı üzerinde duran bir kişi tek ayağını kaldırıp diğer ayağının üzerinde duruyor. Kişinin zemine uyguladığı kuvvet ve basınç nasıl değişir?
Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler
Cevap anahtarını göster
| No | Soru | Cevap ve açıklama |
|---|---|---|
| 1 | Basınç birimi N/m²’ye verilen ad nedir? | Paskal (Pa) Bir metrekarelik yüzeye 1 N’luk dik kuvvet uygulandığında oluşan basınç 1 Pa’dır. |
| 2 | Deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça açık hava basıncı nasıl değişir? | Azalır Yükseldikçe üstte kalan hava tabakası incelir ve havanın uyguladığı basınç azalır. |
| 3 | 600 N ağırlığındaki bir sandık yere 3 m²’lik yüzeyle temas ediyor. Sandığın yere uyguladığı basınç kaç paskaldır? | 200 Pa Basınç = 600 N ÷ 3 m² = 200 N/m² = 200 Pa. |
| 4 | Karda normal ayakkabıyla yürüyen kişi kara gömülürken kar ayakkabısı giyen kişinin gömülmemesinin nedenini açıklayınız. | İki durumda da kişinin ağırlığı, yani kara uyguladığı kuvvet aynıdır. Kar ayakkabısı kara temas eden yüzey alanını artırır. Yüzey alanı artınca basınç azalır ve kişi kara gömülmez. Kuvvet sabitken basınç yüzey alanıyla ters orantılıdır. |
| 5 | Barajların duvarları neden tabana doğru kalınlaştırılarak yapılır? Açıklayınız. | Sıvı basıncı derinlik arttıkça artar. Barajın tabanına yakın kısımlarda su daha derin olduğu için duvara uygulanan basınç en büyüktür. Duvarın bu büyük basınca dayanabilmesi için alt kısmı daha kalın yapılır. Sıvılar kabın yan yüzeylerine de basınç uygular; baraj duvarı suyun yan yüzeyidir. |
| 6 | Pipetle meyve suyu içerken sıvının ağzımıza nasıl geldiğini açık hava basıncını kullanarak açıklayınız. | Pipetten havayı çektiğimizde pipetin içindeki havanın basıncı azalır. Bardaktaki sıvının yüzeyine etki eden açık hava basıncı pipetin içindeki basınçtan büyük kalır. Bu basınç farkı sıvıyı pipet boyunca yukarı iter. Sıvıyı ağzımıza aslında açık hava basıncı iter; biz yalnızca pipetteki basıncı azaltırız. |
| 7 | Basınç, yüzeye dik etki eden kuvvetin …… bölünmesiyle bulunur. Kuvvet sabitken yüzey alanı küçülürse basınç ……. | yüzey alanına · artar Basınç = Kuvvet ÷ Yüzey alanı. Payda küçülürse sonuç büyür. |
| 8 | Sıvı basıncı, sıvının …… ve …… bağlıdır; kabın şekline bağlı değildir. | derinliğine · yoğunluğuna Aynı sıvıda derinlik, aynı derinlikte sıvının yoğunluğu arttıkça basınç artar. Sıvının miktarı ve hacmi basıncı belirlemez. |
| 9 | Sıvılar bulundukları kabın yalnızca tabanına değil, yan yüzeylerine de basınç uygular. | Doğru Delikli şişeden suyun yanlara fışkırması sıvıların yan yüzeylere de basınç uyguladığını gösterir. |
| 10 | Aynı derinlikte, geniş bir kaptaki suyun basıncı dar bir kaptaki suyun basıncından büyüktür. | Yanlış. Doğrusu: Aynı derinlikte, geniş ve dar kaplardaki suyun basıncı birbirine eşittir. Sıvı basıncı kabın genişliğine ve sıvının miktarına değil, derinliğe ve yoğunluğa bağlıdır. |
| 11 | Yüksek bir dağın tepesinde su, deniz kenarına göre daha yüksek sıcaklıkta kaynar. | Yanlış. Doğrusu: Yüksek bir dağın tepesinde açık hava basıncı daha az olduğu için su daha düşük sıcaklıkta kaynar. Deniz seviyesinde su 100 °C’de kaynar; açık hava basıncı azaldıkça kaynama sıcaklığı düşer. |
| 12 | Ağır yük taşıyan tırların çok sayıda tekerleğinin olması, yere uygulanan basıncı azaltır. | Doğru Tekerlek sayısı arttıkça yere temas eden toplam yüzey alanı artar ve basınç azalır. |
| 13 | Araç ya da durumları ilgili oldukları bilgiyle eşleştirin. | Kar ayakkabısı → Yüzey alanını artırarak basıncı azaltma; Raptiyenin sivri ucu → Yüzey alanını azaltarak basıncı artırma; Hidrolik fren → Sıvıların basıncı her yöne aynen iletmesi; Vantuz → Açık hava basıncının etkisi İlk ikisi katı basıncıyla, hidrolik fren sıvıların basıncı iletmesiyle, vantuz ise açık hava basıncıyla ilgilidir. |
| 14 | Tuğla M yüzeyi üzerine konulduğunda yere uyguladığı basınç kaç paskal olur? | C) 1200 Basınç = 60 N ÷ 0,05 m² = 1200 Pa. K yüzeyinde 300 Pa, L yüzeyinde 600 Pa olur; en küçük yüzeyde basınç en büyüktür. |
| 15 | Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | A) Derinlik iki katına çıkınca suyun basıncı da iki katına çıkar. 10 m’de 100 kPa, 20 m’de 200 kPa olduğu için derinlik ile basınç doğru orantılıdır. 30 m’de basınç 300 kPa’dır. |
| 16 | Kapların tabanındaki sıvı basınçları arasındaki ilişki hangisidir? | B) P3 > P1 = P2 I ve II’de sıvı ve derinlik aynı olduğu için basınçlar eşittir; kabın genişliği önemli değildir. III’te derinlik aynı ama yoğunluk daha büyük olduğu için basınç en büyüktür. |
| 17 | Bir öğrenci plastik şişenin yan yüzeyinde farklı yüksekliklerde üç delik açıp şişeyi suyla dolduruyor ve deliklerden fışkıran suyu gözlemliyor. Bu deneyin bağımsız ve bağımlı değişkenini yazınız; ulaşılan sonucu belirtiniz. | Bağımsız değişken deliğin bulunduğu derinliktir. Bağımlı değişken suyun fışkırma hızı (ve uzaklığı) olarak gözlenir. En alttaki delikten su en hızlı fışkırır; buradan sıvı basıncının derinlik arttıkça arttığı sonucuna ulaşılır. Sıvı ve şişe aynı kaldığından gözlenen fark yalnızca deliklerin derinliğinden kaynaklanır. |
| 18 | Aşağıdakilerden hangisi sıvıların basıncı her yöne aynen iletmesi ilkesiyle çalışır? | B) Hidrolik kriko Hidrolik krikoda küçük pistona uygulanan basınç sıvı aracılığıyla büyük pistona iletilir. Vantuz ve pipet açık hava basıncıyla, kar ayakkabısı katı basıncıyla ilgilidir. |
| 19 | İki ayağı üzerinde duran bir kişi tek ayağını kaldırıp diğer ayağının üzerinde duruyor. Kişinin zemine uyguladığı kuvvet ve basınç nasıl değişir? | A) Kuvvet değişmez, basınç yaklaşık iki katına çıkar. Zemine uygulanan kuvvet kişinin ağırlığıdır ve değişmez. Temas yüzeyi yaklaşık yarıya indiği için basınç yaklaşık iki katına çıkar. |
Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.