1Klasik
Yükleniyor...
8. Sınıf Fen Bilimleri: Madde ve Endüstri Yazılıya Hazırlık
Periyodik sistemden asit-baz ayraçlarına, kimyasal tepkimelerden ısınma grafiklerine kadar bu geniş üniteyi kısa özetlerle tekrar et; ardından yazılı ve LGS tarzı sorularla kendini dene.
Yazılı öncesi konu özeti
Periyodik sistem
- Periyodik sistemde elementler artan atom numarasına (proton sayısına) göre sıralanır.
- Yatay sıralara periyot, düşey sütunlara grup denir; periyodik sistemde 7 periyot ve 18 sütun bulunur.
- Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer. 1A grubu alkali metaller, 2A toprak alkali metaller, 7A halojenler, 8A soy gazlardır.
- Metaller sistemin solunda ve ortasında, ametaller sağında yer alır; yarı metaller ikisinin arasındaki basamak çizgisi boyuncadır. Hidrojen 1A grubunda olduğu hâlde ametaldir.
- Metaller parlak, ısı ve elektriği iyi ileten, tel ve levha hâline getirilebilen maddelerdir. Ametaller genellikle mat ve kırılgandır, ısı ve elektriği iyi iletmez (grafit hariç).
Fiziksel ve kimyasal değişimler
- Fiziksel değişimde maddenin yalnızca şekli, büyüklüğü ya da hâli değişir; kimliği değişmez. Kırılma, erime, donma, buharlaşma ve çözünme fiziksel değişimdir.
- Kimyasal değişimde maddenin kimliği değişir ve yeni özellikte maddeler oluşur. Yanma, paslanma, çürüme, sütün ekşimesi ve yemeğin pişmesi kimyasal değişimdir.
- Renk değişimi, gaz çıkışı, çökelti oluşumu, ısı ya da ışık açığa çıkması kimyasal değişimin işaretleri olabilir.
- Fiziksel değişimde moleküllerin yapısı aynı kalır; kimyasal değişimde atomlar yeniden düzenlenerek farklı moleküller oluşturur.
Kimyasal tepkimeler
- Kimyasal değişimlere kimyasal tepkime denir. Tepkimeye giren maddelere girenler (reaktifler), oluşan maddelere ürünler denir.
- Tepkimeler denklemlerle gösterilir: 2H₂ + O₂ → 2H₂O. Okun solunda girenler, sağında ürünler yazılır.
- Kimyasal tepkimelerde atomların türü ve sayısı korunur; atomlar yalnızca farklı biçimde bağlanır.
- Bu nedenle tepkimelerde toplam kütle korunur. Açık kapta gaz çıkışı varsa gaz ortamdan kaçtığı için kütle azalmış gibi görünür.
Asitler, bazlar ve ayraçlar
- Asitlerin tadı ekşidir; sulu çözeltilerinde H⁺ iyonu oluştururlar. Mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çevirirler. Limon suyu, sirke ve mide öz suyu asidiktir.
- Bazların tadı acıdır ve ele kayganlık hissi verir; sulu çözeltilerinde OH⁻ iyonu oluştururlar. Kırmızı turnusol kâğıdını maviye çevirirler. Sabun, çamaşır suyu ve karbonat (yemek sodası) çözeltisi baziktir.
- pH ölçeği 0-14 arasındadır: pH 7’den küçükse asidik, 7 ise nötr, 7’den büyükse baziktir. pH 7’den uzaklaştıkça asitlik ya da bazlık artar.
- Ayraçlar ortamın asidik ya da bazik olduğunu renk değiştirerek gösterir. Kırmızı lahana suyu asitte kırmızı-pembe, nötr ortamda mor, bazda mavi-yeşil renk alır; fenolftalein bazik ortamda pembeleşir.
- Asit ve bazlarla çalışırken eldiven ve gözlük kullanılmalı, tadına bakılmamalı ve koklanmamalıdır. Fosil yakıtlardan çıkan gazların yağmur suyuyla oluşturduğu asit yağmurları ormanlara, göllere ve tarihî yapılara zarar verir.
Maddenin ısı ile etkileşimi
- Isı bir enerji türüdür; sıcak maddeden soğuk maddeye kendiliğinden aktarılır. Birimi joule (J) ya da kaloridir, kalorimetre kabıyla ölçülür.
- Sıcaklık, maddenin taneciklerinin ortalama hareket enerjisinin göstergesidir; termometreyle ölçülür, birimi °C’dir.
- Isı alan bir maddenin sıcaklık artışı maddenin cinsine, kütlesine ve aldığı ısı miktarına bağlıdır.
- Öz ısı, 1 g maddenin sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken ısıdır; ayırt edici bir özelliktir. Suyun öz ısısı yüksek olduğundan kıyı bölgelerde sıcaklık farkları azdır.
- Saf maddeler hâl değiştirirken (erime, kaynama) ısı aldığı hâlde sıcaklıkları sabit kalır.
Türkiye’de kimya endüstrisi
- Kimya endüstrisi ham maddeleri işleyerek ilaç, gübre, boya, deterjan, plastik, cam ve yakıt gibi ürünler üretir.
- Güçlü bir kimya endüstrisi ülke ekonomisine katkı sağlar, istihdam oluşturur ve dışa bağımlılığı azaltır.
- Türkiye bor mineralleri bakımından dünyanın en zengin rezervlerine sahip ülkesidir; bor cam, deterjan ve enerji teknolojilerinde kullanılır.
- Kimya mühendisi, kimyager ve eczacı bu alanla ilgili mesleklerdendir. Üretimde çevreye zarar vermeyen yöntemler tercih edilmelidir.
Bu ünitenin kazanımları (6)
- F.8.4 Periyodik sistemde elementlerin nasıl sıralandığını, periyot ve grup kavramlarını ve metal, ametal, yarı metal ile soy gazların yerini açıklar.
- F.8.4.2.1 Fiziksel ve kimyasal değişimleri gözleyerek aralarındaki farkı açıklar.
- F.8.4 Kimyasal tepkimelerde atomların korunduğunu ve kütlenin değişmediğini fark eder.
- F.8.4.4.3 Asit ve bazları ayraçlar yardımıyla ayırt eder; pH ölçeğini yorumlar.
- F.8.4 Isı ile sıcaklık arasındaki farkı, öz ısıyı ve hâl değişimi sırasında sıcaklığın sabit kaldığını açıklar.
- F.8.4 Türkiye’de kimya endüstrisinin önemini ve bu alandaki meslekleri tanır.
Önemli kavramlar ve tanımlar
- Periyot
- Periyodik sistemdeki yatay sıra.
- Grup
- Periyodik sistemdeki düşey sütun; aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir.
- Kimyasal değişim
- Maddenin kimliğinin değiştiği ve yeni maddelerin oluştuğu değişim.
- Kimyasal tepkime
- Atomların yeniden düzenlenmesiyle girenlerden farklı ürünlerin oluştuğu olay.
- Asit
- Sulu çözeltisinde H⁺ iyonu oluşturan, pH’ı 7’den küçük madde.
- Baz
- Sulu çözeltisinde OH⁻ iyonu oluşturan, pH’ı 7’den büyük madde.
- Ayraç (indikatör)
- Ortamın asidik ya da bazik olmasına göre renk değiştiren madde.
- Isı
- Sıcaklık farkı nedeniyle maddeler arasında aktarılan enerji.
- Sıcaklık
- Taneciklerin ortalama hareket enerjisinin göstergesi; termometreyle ölçülür.
- Öz ısı
- 1 g maddenin sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken ısı miktarı.
İnteraktif yazılı provası
Sorular karışık sırayla, tek tek gelir. Her sorudan sonra cevabını kontrol eder, açıklamayı okursun. Sonunda hangi konuları tekrar etmen gerektiğini görürsün.
Misafir olarak çözüyorsun: sonucun kaydedilmez. Giriş yap
Yazılı soruları
Soruları istediğin sırayla çözebilirsin. Her sorunun altında cevabını kontrol eder, açıklamalı çözümü görürsün.
Klasik yazılı soruları
2Klasik
pH değeri 7 olan çözeltiler asidik, bazik ya da nötr olarak nasıl adlandırılır?
3Klasik
Kırmızı turnusol kâğıdını maviye çeviren maddeler asit mi, baz mı?
4Klasik
Deniz kıyısındaki şehirlerde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının iç bölgelerdeki şehirlere göre daha az olmasının nedenini açıklayınız.
Açık uçlu sorular
5Açık uçlu
Fiziksel değişim ile kimyasal değişimi maddenin kimliği bakımından karşılaştırınız ve her birine bir örnek veriniz.
6Açık uçlu
Asit yağmurlarının nasıl oluştuğunu ve çevreye verdiği iki zararı yazınız.
Boşluk doldurma
7Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Periyodik sistemde elementler artan göre sıralanır. Aynı bulunan elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer.
8Boşluk doldurma
Boşlukları kelime havuzundan uygun kelimelerle doldurun.
Isı bir türüdür ve kalorimetre kabıyla ölçülür; sıcaklık ise ile ölçülür.
Doğru-yanlış
9Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Kapalı bir kapta gerçekleşen kimyasal tepkimede tepkimeden önceki ve sonraki toplam kütle eşittir.”
10Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Suyun buharlaşması kimyasal bir değişimdir.”
11Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Bazlar mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çevirir.”
12Doğru-yanlış
Aşağıdaki ifade doğru mu, yanlış mı?
“Saf bir madde erirken ısı aldığı hâlde sıcaklığı sabit kalır.”
Eşleştirme
13Eşleştirme
Periyodik sistemdeki grupları adlarıyla eşleştirin.
Soldan bir kutuya, sonra sağdan uygun açıklamaya dokun. Bilgisayarda sağdaki kutuyu sürükleyip soldakinin üstüne bırakabilirsin.
Grafik, tablo ve görsel yorumlama
14Yorumlama
Tablodaki bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
| Madde | pH |
|---|---|
| Limon suyu | 2 |
| Domates suyu | 4 |
| Saf su | 7 |
| Sabunlu su | 10 |
| Çamaşır suyu | 12 |
15Yorumlama
Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
| Zaman (dk) | Sıcaklık (°C) |
|---|---|
| 0 | -20 |
| 1 | 0 |
| 9 | 0 |
| 19 | 100 |
| 25 | 100 |
Deney düzeneği yorumlama
16Deney
Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
I. tüp
- 🟣 Kırmızı lahana suyu
- 🍋 Limon suyu
- ➡️ Renk: kırmızı-pembe
II. tüp
- 🟣 Kırmızı lahana suyu
- 💧 Saf su
- ➡️ Renk: mor
III. tüp
- 🟣 Kırmızı lahana suyu
- 🧂 Karbonat (yemek sodası) çözeltisi
- ➡️ Renk: mavi-yeşil
Her tüpe eşit miktarda lahana suyu eklenmiştir.
17Deney
Bir erlenin içine sirke, ağzına geçirilen balonun içine karbonat (yemek sodası) konuyor ve düzenek terazide tartılıyor. Balon kaldırılıp karbonat sirkeye döküldüğünde köpürme olup balon şişiyor; terazideki değer değişmiyor. Bu deneyden ulaşılabilecek iki sonucu yazınız.
Çoktan seçmeli sorular
18Çoktan seçmeli
Aşağıdakilerden hangisi kimyasal bir değişimdir?
19Çoktan seçmeli
2H₂ + O₂ → 2H₂O tepkimesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
20Çoktan seçmeli
Aşağıdakilerden hangisi kimya endüstrisinin doğrudan çalışma alanlarından biri değildir?
Cevap anahtarı ve açıklamalı çözümler
Cevap anahtarını göster
| No | Soru | Cevap ve açıklama |
|---|---|---|
| 1 | Periyodik sistemdeki yatay sıralara ne ad verilir? | Periyot Yatay sıralar periyot, düşey sütunlar gruptur. |
| 2 | pH değeri 7 olan çözeltiler asidik, bazik ya da nötr olarak nasıl adlandırılır? | Nötr pH 7 nötrdür; saf su bu duruma örnektir. |
| 3 | Kırmızı turnusol kâğıdını maviye çeviren maddeler asit mi, baz mı? | Baz Bazlar kırmızı turnusolu maviye, asitler mavi turnusolu kırmızıya çevirir. |
| 4 | Deniz kıyısındaki şehirlerde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının iç bölgelerdeki şehirlere göre daha az olmasının nedenini açıklayınız. | Suyun öz ısısı karaya göre yüksektir. Bu nedenle deniz gündüz çok ısı aldığı hâlde sıcaklığı az artar, gece de ısı verirken sıcaklığı az düşer. Deniz çevresindeki havanın sıcaklığını dengelediği için kıyı şehirlerinde sıcaklık farkı az olur. Öz ısısı büyük maddelerin sıcaklığını değiştirmek için daha fazla ısı gerekir. |
| 5 | Fiziksel değişim ile kimyasal değişimi maddenin kimliği bakımından karşılaştırınız ve her birine bir örnek veriniz. | Fiziksel değişimde maddenin kimliği değişmez, yalnızca şekli ya da hâli değişir; buzun erimesi buna örnektir. Kimyasal değişimde maddenin kimliği değişir ve yeni maddeler oluşur; demirin paslanması buna örnektir. Ayırt edici soru: Değişimden sonra elimizde hâlâ aynı madde var mı? |
| 6 | Asit yağmurlarının nasıl oluştuğunu ve çevreye verdiği iki zararı yazınız. | Fabrikalarda, taşıtlarda ve evlerde fosil yakıtlar yakıldığında havaya kükürt ve azot içeren gazlar karışır. Bu gazlar yağmur suyuyla birleşerek asidik yağmurlar oluşturur. Asit yağmurları ağaçlara ve göllerdeki canlılara zarar verir, mermer gibi taşlardan yapılmış tarihî yapıları aşındırır. Asit yağmurları insan etkinliklerinden kaynaklanan bir çevre sorunudur; fosil yakıt kullanımını azaltmak çözüm yollarındandır. |
| 7 | Periyodik sistemde elementler artan …… göre sıralanır. Aynı …… bulunan elementlerin kimyasal özellikleri birbirine benzer. | atom numarasına · grupta Atom numarası proton sayısıdır. Benzer kimyasal özellik aynı gruptaki (düşey sütun) elementlerde görülür. |
| 8 | Isı bir …… türüdür ve kalorimetre kabıyla ölçülür; sıcaklık ise …… ile ölçülür. | enerji · termometre Isı aktarılan enerjidir; sıcaklık ise bir enerji değil, taneciklerin ortalama hareket enerjisinin göstergesidir. |
| 9 | Kapalı bir kapta gerçekleşen kimyasal tepkimede tepkimeden önceki ve sonraki toplam kütle eşittir. | Doğru Atomlar yok olmaz ya da yoktan var olmaz, yalnızca yeniden düzenlenir; kapalı kapta hiçbir madde dışarı çıkmadığı için kütle aynı kalır. |
| 10 | Suyun buharlaşması kimyasal bir değişimdir. | Yanlış. Doğrusu: Suyun buharlaşması fiziksel bir değişimdir; su buharı da su moleküllerinden oluşur. Hâl değişimlerinde maddenin kimliği değişmez. |
| 11 | Bazlar mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çevirir. | Yanlış. Doğrusu: Asitler mavi turnusol kâğıdını kırmızıya, bazlar ise kırmızı turnusol kâğıdını maviye çevirir. Turnusol kâğıdı yaygın kullanılan bir ayraçtır; rengin hangi yöne değiştiğine dikkat et. |
| 12 | Saf bir madde erirken ısı aldığı hâlde sıcaklığı sabit kalır. | Doğru Erime sırasında alınan ısı tanecikler arasındaki çekim kuvvetini yenmek için kullanılır; sıcaklık hâl değişimi bitince yeniden artar. |
| 13 | Periyodik sistemdeki grupları adlarıyla eşleştirin. | 1A grubu (hidrojen hariç) → Alkali metaller; 2A grubu → Toprak alkali metaller; 7A grubu → Halojenler; 8A grubu → Soy gazlar Hidrojen 1A grubunda yer alır ancak bir ametaldir ve alkali metal sayılmaz. |
| 14 | Tablodaki bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | B) Sabunlu su kırmızı turnusol kâğıdını maviye çevirir. Sabunlu suyun pH’ı 7’den büyük olduğundan baziktir ve kırmızı turnusolu maviye çevirir. pH küçüldükçe asitlik artar; limon suyu (pH 2) domates suyundan (pH 4) daha asidiktir. Saf su nötrdür. |
| 15 | Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | A) 1. ve 9. dakikalar arasında buz erimektedir ve sıcaklık sabittir. 0 °C’deki düz bölüm erimeyi, 100 °C’deki düz bölüm kaynamayı gösterir. 9-19. dakikalarda yalnızca sıvı su ısınır; 19-25. dakikalarda su kaynar ve sıcaklık sabittir. |
| 16 | Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? | A) Kırmızı lahana suyu asit-baz ayracı olarak kullanılabilir. Lahana suyu asidik, nötr ve bazik ortamlarda farklı renk aldığı için ayraç olarak kullanılabilir. Lahana suyunun miktarı sabit tutulan (kontrol edilen) değişkendir; bağımlı değişken oluşan renktir. |
| 17 | Bir erlenin içine sirke, ağzına geçirilen balonun içine karbonat (yemek sodası) konuyor ve düzenek terazide tartılıyor. Balon kaldırılıp karbonat sirkeye döküldüğünde köpürme olup balon şişiyor; terazideki değer değişmiyor. Bu deneyden ulaşılabilecek iki sonucu yazınız. | Köpürme ve balonun şişmesi gaz çıktığını, yani yeni bir madde oluştuğunu gösterir; bu bir kimyasal tepkimedir. Düzenek kapalı olduğu ve terazideki değer değişmediği için kimyasal tepkimelerde toplam kütlenin korunduğu sonucuna ulaşılır. Balon açık olsaydı oluşan gaz dışarı kaçacak ve terazide kütle azalmış gibi görünecekti. |
| 18 | Aşağıdakilerden hangisi kimyasal bir değişimdir? | C) Sütün ekşimesi Süt ekşidiğinde yeni maddeler oluşur ve tadı değişir. Çözünme, yırtılma ve kırılma maddenin kimliğini değiştirmez. |
| 19 | 2H₂ + O₂ → 2H₂O tepkimesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? | B) Tepkimede atomların türü ve sayısı korunmuştur. Girenlerde 4 H ve 2 O, ürünlerde de 2 su molekülünde 4 H ve 2 O vardır. Atomlar korunduğu için kütle de korunur. Su iki farklı elementten oluşan bir bileşiktir. |
| 20 | Aşağıdakilerden hangisi kimya endüstrisinin doğrudan çalışma alanlarından biri değildir? | D) Köprülerin taşıma hesaplarının yapılması Köprü hesapları inşaat mühendisliğinin konusudur. İlaç, gübre, boya ve deterjan ise kimya endüstrisinin ürünleridir. |
Açık uçlu sorulardaki cevaplar örnektir; aynı fikirleri farklı cümlelerle anlatan cevaplar da doğrudur.